(Նիկոլաուս Սկենե / Լուսանկար՝ CNN / Անիմացիա՝ Runwayml)
Այն, ինչ երևում է Facebook-ի, LinkedIn-ի կամ X-ի թվային հոսքերում, ավելին է, քան կարծիքների փոխանակումը։ Դա հավաքական տրամադրությունների սեյսմոգրամն է։ Երբ սոցիալական մեդիան կարդում ես ժամային գոտիներից այն կողմ, արագ նկատում ես՝ բովանդակությունը միմյանցից ավելի քիչ է տարբերվում թեմաներով, քան այն վերաբերմունքով, որով դրանք քննարկվում են։ Եվ այդ վերաբերմունքը շատ բան է բացահայտում ամբողջ հասարակությունների ինքնընկալման մասին։
Ես չեմ թերթում՝ իրավացի դուրս գալու համար, այլ՝ օրինաչափությունները նկատելու։ Որտե՞ղ են հարցնում։ Որտե՞ղ են բացատրում։ Իսկ որտե՞ղ են անմիջապես հակադարձում։ Շատ կտրուկ կարծիքների հետևում ավելի քիչ համոզմունք կա, քան անորոշություն։
Վախի թվային մատնահետքը
Եվրոպայից եկող հրապարակումները հաճախ նման են փակ համակարգերի։ Հայտարարությունները տարածության մեջ կախված են պաշտպանության կառույցների պես։ Մեկնաբանությունների բաժինները հիշեցնում են խրամատներ․ այստեղ ոչ թե ուսումնասիրում են, այլ ուղղում։ Տեխնոլոգիական նոր ազդակը՝ լինի արհեստական բանականություն, ավտոմատացում կամ հարթակային տնտեսություն, ռեֆլեքսորեն անցկացվում է կարգավորման, բարոյականության կամ հնարավոր վտանգի զտիչների միջով։
Փարիզցի օգտատեր Ստեֆան Բերգերը (անունը փոխված է) գեներատիվ արհեստական բանականության մասին հրապարակմանը արձագանքում է հետևյալ խոսքերով․
«Մենք (մարդկային ցեղը) այնքան լավ ենք հնարավորություններն ու վատ բաները վատնելու հարցում, որ չեմ տեսնում այնպիսի ապագա, որտեղ մենք սա չենք փչացնի։ Մեր փրկությունը գուցե այն փաստից գա, որ մեզ կարող է չբավականացնել էներգիան՝ այս մեծ տվյալների կենտրոնները սնուցելու համար, և ստիպված լինենք կրճատել արհեստական բանականության օգտագործումը։»
Սա զրույցի առաջարկ չէ, այլ պաշտպանական դիրքորոշում։ Այստեղ խոսում է ոչ թե հետաքրքրասիրությունը, այլ հոգնածությունը։ Ապագան երևում է ոչ թե որպես ձևավորման տարածք, այլ որպես սպառնալիք, որը նախընտրելի կլիներ հնարավորինս փոքր պահել։
Այս վերաբերմունքը բնորոշ է այն մշակույթներին, որոնք իրենց հիմնականում սահմանում են նրանով, թե ինչ են ցանկանում պահպանել, այլ ոչ թե նրանով, թե ինչ կարող էին նորովի ստեղծել։ Այնտեղ, որտեղ այլևս հնարավորություններ չեն տեսնում, մնում է միայն ռիսկը։
Հետաքրքրասիրության ճարտարապետությունը
Սոցիալական մեդիան բոլորովին այլ կերպ է ընթերցվում, երբ հայացք ես ուղղում դեպի Սան Ֆրանցիսկո, Շենժեն կամ Դուբայ։ Այնտեղ հրապարակումներն ավելի հազվադեպ են դատողություններ, ավելի հաճախ՝ գործիքներ։ Այս տարածաշրջաններում ես կազմակերպում եմ այսպես կոչված «Conferences on Wheels»․ այնտեղի հոսքերի ընթերցումը իմ ուսումնասիրության մի մասն է։
Սիլիկոնյան հովտում գերիշխում է փորձարկելու լեզուն։ Մի հետազոտող գրում է․
«Արհեստական բանականության օգնականներն ու արհեստական բանականության գործակալները ներկայացնում են արհեստական բանականության երկու տարբեր կատեգորիաներ, որոնցից յուրաքանչյուրը ստեղծված է յուրահատուկ նպատակների համար։»
Դրան հետևող արձագանքները հակափաստարկներ չեն, այլ շարունակություններ՝ գովասանք հստակության համար, լրացումներ, կիրառման գաղափարներ։ Քննարկումը չի ծնվում հակասությունից, այլ՝ շարունակելու հնարավորությունից։
Չինաստանում, հատկապես Շենժենում, տոնը կրկին ավելի սթափ է։ Հրապարակումները պատմում են, թե ինչն արդեն իրականացվել է՝ ռոբոտներ հյուրանոցներում, ավտոմատացված խոհանոցներ, արհեստական բանականությամբ աջակցվող լոգիստիկա։ Հետադարձ հարցերը ոչ թե «Սա լա՞վ է», այլ «Ե՞րբ է սա մեզ մոտ լինելու»։ Այստեղ տեղեկատվությունը ծառայում է որպես որոշումների հիմք, ոչ թե որպես կարծիք ձևավորելու առիթ։
Եվրոպան մշտական սթրեսի մեջ
Այս համեմատության մեջ Եվրոպան լարված է թվում։ Անտեղյակությունը արագ ընկալվում է որպես թուլություն, հարցերը՝ որպես անվճռականություն։ Դրան գումարվում է ինքնընկալումը, որը դեռ մեծապես սնվում է անցյալի հաջողությամբ՝ անտեսելով, որ այդ հաջողությունը բնության անփոփոխ վիճակ չէ։
Ինքնիշխանությունը չի դրսևորվում նրանով, որ միշտ իրավացի ես։ Այն դրսևորվում է հարցեր տալու կարողությամբ՝ առանց վերահսկողությունը կորցնելու վախի։ Ով իրեն վստահ է զգում, ստիպված չէ գերիշխել։ Ով անապահով է զգում, պաշտպանվում է։
Եթե հրապարակումների մշակույթները դիտարկենք որպես հավաքական հոգեկանի հայելի, ապա Եվրոպան նման է թոշակի անցնելու շեմին գտնվող ղեկավարի, Սիլիկոնյան հովիտը՝ հավերժական ուսանողի, իսկ Չինաստանը՝ կառուցման փուլում գտնվող ճարտարապետի։
Սոցիալական մեդիան աղմուկի տարածք չէ։ Այն ջերմաչափ է։ Այն ցույց է տալիս, թե որքան ապագայամետ է մտածում հասարակությունը։ Գուցե ժամանակն է ավելի քիչ կարծիքներ պաշտպանելու և ավելի շատ դիտարկումների տեղ տալու։ Ի վերջո, առաջ է անցնում ոչ թե նա, ով ամենաբարձր ձայնով էր պնդում իր իրավացիությունը, այլ նա, ով ավելի լավ հարցեր էր տալիս։
(Նիկոլաուս Սկենեն ապրում և աշխատում է Սան Ֆրանցիսկոյում։ Այնտեղ նա ղեկավարում է իր սեփական ընկերությունը։ www.nikiskene.com)