1996 թվականի վերջին բրիտանական Economist-ը, ինչպես տարիներ առաջ ինձ պատմեց Wineparty-ի գլխավոր խմբագիրը, հրապարակեց իր առաջարկությունները գալիք ներդրումային տարվա համար։ Տասը խորհուրդների շարքում կար մի ակտիվների դաս, որը մինչ այդ հիմնականում հետաքրքրում էր նրանց, ովքեր սիրում էին ինչ-որ բան խմել՝ հեղինակավոր ծագման վայրերում գտնվող խաղողի այգիները։ Տնտեսական մամուլի համար դա ուշագրավ պահ էր՝ ոչ առանց հետևանքների։ Միջազգային ֆինանսական աշխարհը հենց նոր էր հայտնաբերել գինին։ Իհարկե, դրանից առաջ էլ կային ներդրողներ, որոնք գնում էին հայտնի դղյակներ, և մի քանի կոլեկցիոներներ, որոնք իրենց շշերը պահեստավորում էին՝ գների աճի հույսով։ Բայց այժմ հենց խաղողի այգին դարձավ լուրջ ներդրումային առաջարկ։ Երեսուն տարի անց գինեգործները կանգնած են լիքը մառանների, նվազող գների և մի հաճախորդների առաջ, որոնց, ըստ ամենայնի, այլևս առանձնապես չի հետաքրքրում, թե ինչ է գինու աշխարհը պատմում նրանց։ Ամենապարզ բացատրությունն այն է, որ մարդիկ ավելի քիչ ալկոհոլ են օգտագործում։ Ավելի հետաքրքիր հարցն այն է, թե արդյոք գինու ոլորտը միջանկյալ ժամանակահատվածում նրանց հիմնովին չի զրկել խմելու ցանկությունից։
Պետք է հիշել 1996 թվականի աշխարհը։ Այդ ժամանակ գինին արդեն վերելք էր ապրում։ Robert Parker-ը փոխել էր միջազգային բիզնեսը, Բորդոյի խոշոր դղյակներն ավելի ու ավելի էին վաճառում իրենց գինիները համաշխարհային լսարանին, իսկ արևմտյան բարեկեցիկ հասարակության ռեստորաններում գինու քարտը դարձել էր որոշակի մշակվածության վկայագիր։ Այնուամենայնիվ, գինին դեռ այն համաշխարհային հեղինակավոր ոլորտը չէր, որի վերածվելու էր հաջորդ տասնամյակներում։ Կային հայտնի անուններ, թանկարժեք շշեր և կրքոտ կոլեկցիոներներ։ Բայց կար նաև բավական հասկանալի տարբերակում ըմպելիքի, որը սպառում էին, և գույքի, որը պահում էին, քանի որ այն, իբր, անընդհատ ավելի արժեքավոր էր դառնալու։ Այս տարբերակումը սկսեց վերանալ։ Խաղողի այգիները դարձան ներդրումային օբյեկտներ, շշերը՝ վաճառվող արժեքներ, իսկ բերքահավաքի տարիները՝ եկամտաբերության խոստումներ։ Դղյակ գնողը գնալով ձեռք էր բերում նաև արժեքի արտասովոր աճի հույսը։ Իսկ հայտնի գինի գնողն այլևս պարտադիր չէր, որ այն խմեր։ Բավական էր այն ունենալ։
Դրան հաջորդեցին տարիներ, երբ հայտնի Բորդոյի և Բուրգունդիայի գինիների գները մասամբ հասան անհեթեթ բարձրությունների։ Առանձին գինիների գները բազմապատկվեցին, որոշներինը՝ նույնիսկ ավելի քան տասնապատկվեցին նախկին գներից։ Զարգացումը բնավ ուղիղ գիծ չէր։ 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամը ընդհատեց վերելքը, դրանից հետո չինական շուկան նոր բում առաջացրեց, իսկ հետագա շտկումները ցույց տվեցին, որ նույնիսկ մեծ գինիները զերծ չեն տնտեսության օրենքներից։ Հատկապես խոսուն է մի օրինակ․ Château Mouton Rothschild 2000-ը Լոնդոնում սկզբում առաջարկվում էր մոտ 1,580 ֆունտով՝ տասներկու շշանոց արկղի համար։ Երկու տասնամյակ անց շուկայական գինը որոշ ժամանակ հասնում էր մոտ 19,000 ֆունտի։ Նա, ով սա դեռ անվանում է գյուղատնտեսական արտադրանքի գների սովորական զարգացում, հավանաբար նաև մասնավոր ինքնաթիռը համարում է առօրյա անհրաժեշտության տրանսպորտային միջոց։ Կապիտալիզմը կատարել էր իր ամենագեղեցիկ նվաճումներից մեկը․ ստեղծել էր ըմպելիք, որի վայելքը կարող էր տնտեսական առումով անխոհեմ թվալ։
Մեծ անունները հայտնվեցին վերնագրերում։ Սակայն իրական տնտեսական ազդեցությունը տեղի ունեցավ նրանց խաղողի այգիներից շատ հեռու։ Բումի ալիքը աստիճանաբար հասավ այն շրջաններին, որոնք կարող էին միայն երազել Romanée-Conti-ի կամ Lafite Rothschild-ի գների մասին։ Ամենուր ներդրումներ էին արվում։ Ստեղծվում էին նոր գինեգործարաններ, արդիականացվում էին հին տնտեսությունները, հիմնվում էին նոր խաղողի այգիներ կամ վերագործարկվում էին նախկինները, ստեղծվում էին զբոսաշրջային առաջարկներ, բացվում էին արտահանման շուկաներ։ Շատ շրջաններում սա ուրախալի զարգացում էր։ Վատ գինին դարձավ ավելի լավը, մոռացված ծագման վայրերը ուշադրության արժանացան, և գինեգործներն առաջին անգամ կարողացան ապրել իրենց աշխատանքից՝ առանց կողքից այլ եկամտի աղբյուր փնտրելու։ Խնդիրը այն ակնկալիքն էր, թե այս զարգացումը կշարունակվի անսահմանորեն։ Երբ պահանջարկն աճում է, գները բարձրանում են։ Երբ գները բարձրանում են, ներդրումներ են արվում։ Երբ ներդրումներ են արվում, առաջարկն աճում է։ Եվ ինչ-որ պահի ոլորտը կանգնում է այն տհաճ գիտակցության առաջ, որ պահանջարկը բնության օրենք չէ։ Որթատունկին անհրաժեշտ է մի քանի տարի, մինչև այն տնտեսական նշանակություն ունեցող բերք տա։ Նոր մառանը կառուցվում է տասնամյակների համար։ Խաղողի այգին հնարավոր չէ պարզապես փակել, ինչպես իր հաճախորդներին կորցրած նորաձևության խանութը։ Սակայն սխալ կլինի համաշխարհային ավելցուկները բացատրել միայն նոր տնկումներով։ Երկարաժամկետ առումով խաղողի համաշխարհային մակերեսը ամենուրեք չի աճել։ Ավանդական գինեգործ երկրներում այն արդեն կրճատվել է։ Ավելի շուտ տեղի են ունեցել տարածաշրջանային ընդարձակումներ, արտադրողականության աճ և հսկայական կապիտալ ներդրումներ, մինչդեռ պահանջարկն ավելի ու ավելի էր հեռանում ակնկալիքներից։ Այսօր խաղողագործությունը պարզապես չափազանց շատ որթատունկեր չունի։ Շատ վայրերում այն ունի չափազանց շատ որթատունկեր այն գինիների համար, որոնք առկա գներով դեռ որևէ մեկը կցանկանար գնել։
Տնտեսական վերելքին զուգահեռ զարգացավ երկրորդ շարժումը, որի հետևանքները, հնարավոր է, դեռ թերագնահատված են․ գինին գնալով ավելի բարդ դարձավ։ Ավելի ճիշտ՝ գինով զբաղվելը դարձավ մի գործ, որը պետք է ավելի ու ավելի բարդ լիներ, որպեսզի հետաքրքիր թվար։ Դասական ծագման մեծ շրջանները ինչ-որ պահի այլևս բավական հուզիչ չէին։ Նոր պատմություններ էին պետք։ Նոր շրջաններ, խաղողի նոր սորտեր, արտադրության նոր եղանակներ, նոր փիլիսոփայական համոզմունքներ։ Orange Wine, բնական գինի, ամֆորային գինի, Pet Nat, ինքնածին խաղողի սորտեր, մոռացված տեռասներ, հրաբխային հողեր, հնագույն որթատունկեր, վայրի խմորասնկեր, նվազագույն միջամտություն, առավելագույն իսկություն։ Յուրան կրկին հայտնաբերվեց, ինչպես նաև Իսպանիայի, Իտալիայի, Հունաստանի, Վրաստանի և Բալկանների բազմաթիվ քիչ հայտնի շրջաններ։ Յուրաքանչյուր հայտնագործություն ստեղծում էր նոր հայտնագործողների։ Իսկ հայտնագործողների յուրաքանչյուր նոր սերունդ պետք է գտներ մի բան, որը նախորդները չէին նկատել։ Սկզբունքորեն դրանում քիչ բան կա առարկելու։ Հին խաղողի սորտերի վերահայտնաբերումը վերջին շրջանի գինու պատմության ամենաուրախալի զարգացումներից է։ Յուրայում դարեր շարունակ հետաքրքրաշարժ գինիներ են ստեղծվել, Պենեդեսում շատ ավելին կա, քան սովորական արդյունաբերական փրփրուն գինիները, իսկ բազմաթիվ ինքնածին սորտեր ունեն անզուգական բնույթ։ Բնական գինին նույնպես որոշ առումներով հարստացրել է ոլորտը։ Այն հարցեր է բարձրացրել մառանում միջամտությունների, արդյունաբերական մեթոդների և համի ստանդարտացման վերաբերյալ, որոնք միանգամայն հիմնավոր էին։ Խնդիրը սկսվեց այն պահից, երբ համային նախասիրությունից բխեց բարոյական գերազանցություն։ Հանկարծ գինին այլևս հետաքրքիր չէր համարվում այն պատճառով, որ լավ համ ուներ, այլ որովհետև, իբր, պատմության ճիշտ կողմում էր։ Հնարավորինս քիչ ծծումբը դարձավ անձնական ազնվության նշան, պղտորությունը՝ գեղագիտական դիրքորոշում, իսկ ախոռի որոշակի հոտը՝ արհեստավորական ճշմարտացիության ապացույց։ Այն, որ գինին կարող էր թերի լինել, որոշ հետևորդների արդեն թվում էր անթույլատրելի հարձակում գինեգործի ազատության վրա։
Պետք է մի պահ պատկերացնել այս զարգացումը սովորական գինի խմողի տեսանկյունից։ Մի տղամարդ գինու բարում պատվիրում է մի բաժակ սպիտակ գինի։ Նա կցանկանար թարմ, չոր, հաճելի մի բան։ Մատուցողը նրան բացատրում է, որ առաջարկվող գինին ինքնածին սորտից է, աճում է հրաբխային քայքայված ապարի վրա, ինքնաբերաբար խմորվել է, շշալցվել է առանց զտման և պատրաստվել վերականգնողական գյուղատնտեսության սկզբունքներով։ Այնուհետև հյուրին մատուցում են պղտոր հեղուկ, որը խնձորի քացախի և մոռացված մրգային ամանի հոտ ունի։ Նրա զգուշավոր հարցին՝ արդյոք այն այդպիսին պետք է լինի, նա իմանում է, որ նախ պետք է ընտելանա գինու այս տեսակին։ Իրական ուղերձը հետևյալն է․ խնդիրը ձեր մեջ է։ Ձեր ճաշակը դեռ բավականաչափ զարգացած չէ։ Հավանաբար մարդկանց ըմպելիքով հրապուրելու ավելի հաճելի եղանակներ կան։ Իհարկե, այս օրինակը սրված է։ Լավագույն բնական գինիները գերազանց են, և դրանց արտադրողներից շատերն աշխատում են այնպիսի լրջությամբ, որից որոշ ավանդական խոշոր գինեգործարաններ կարող էին դասեր քաղել։ Բայց այդ տեսարանը ստեղծեց մի տոն, որը ախտանշանային դարձավ ամբողջ գինու աշխարհի համար։ Վայելքը պետք էր հիմնավորել։ Նախասիրությունները գնահատվում էին։ Դասական Chardonnay նախընտրողը հանկարծ կարող էր իրեն զգալ այնպես, ինչպես գրական միջոցառման ժամանակ քրեական վեպեր սիրելու մասին խոստովանող մարդը։ Իսկ նա, ով պատվիրում էր պարզ, տեխնիկապես մաքուր պատրաստված գինի, վտանգում էր տպավորություն ստեղծել, թե երևակայական մշակութային սահմանի սխալ կողմում է։
Քաղաքականության մեջ կխոսեին վերնախավերի և բնակչության միջև օտարման մասին։ Գինու առևտրում դա սիրում են անվանել ճաշակի անհրաժեշտ զարգացում։ Զուգահեռը գայթակղիչ է, թեև իր սահմաններն ունի։ Կարծիքով ուժեղ փոքր խումբը սահմանում է նոր չափանիշներ, դրանք հռչակում առաջադեմ նորմ և հետո զարմանում, որ հանրության զգալի մասը չի ցանկանում մասնակցել։ Գինի խմողը, որը տասնամյակներ շարունակ գոհությամբ խմել է իր Rioja-ն, Chianti-ն կամ Grüner Veltliner-ը, հանկարծ պետք է հասկանա, թե ինչու պետք է նախընտրեր գրեթե անհետացած խաղողի սորտից օքսիդատիվ եղանակով պատրաստված գինի։ Եթե չի հասկանում, համարվում է ոչ այնքան հետաքրքրասեր։ Հին պահպանողական կասկածը, թե առաջընթացը երբեմն հիմնականում կայանում է այլ մարդկանց սովորությունները նրանց համար անհրապույր դարձնելու մեջ, այստեղ առատ սնունդ է ստանում։
Դրան ավելացավ մեդիաարդյունաբերությունը։ Տասնինն իննսունականներին գինին դարձել էր լրագրության հանրաճանաչ թեմա։ Մեծ բերքահավաքի տարիները, աճող գները, միջազգային աստղերը, նոր գինեգործ երկրները՝ անընդհատ պատմելու բան կար։ Սակայն ինչ-որ պահի հաջորդ մեծ Բորդոյի մասին պատմությունն արդեն սպառվել էր։ Ուստի նոր սենսացիաներ էին պետք։ Գրեթե մոռացված խաղողի սորտի վերահայտնաբերումը ավելի լավ վերնագիր էր առաջարկում, քան այն լուրը, որ գինեգործը կրկին գերազանց Riesling էր արտադրել։ Արմատական բնական գինու փիլիսոփայության կանոններով ստեղծված գինին լրագրողական առումով ավելի հետաքրքիր էր, քան հիանալի պատրաստված դասական Weißburgunder-ը։ Բացառությունը դարձավ նորություն, իսկ կանոնը անհետացավ տեսադաշտից։ Նա, ով ցանկանում էր հաջողության հասնել ուշադրության տնտեսության մեջ, պետք է աչքի ընկներ։ Իդեալական դեպքում՝ գինով, որը այլ տեսք ուներ, այլ հոտ, այլ համ և ուներ մի պատմություն, որը մի քանի նախադասությամբ կարելի էր վաճառել որպես հասարակականորեն կարևոր։ Այդպես ստեղծվեց տարօրինակ անհավասարակշռություն։ Մեդիան ավելի ու ավելի էր գրում այն գինիների մասին, որոնք իրական սպառման միայն փոքր մասն էին կազմում։ Գնորդների մեծամասնությունը, որը սուպերմարկետում, վաճառողի մոտ կամ ռեստորանում ծանոթ շիշ էր գնում, այս պատմության մեջ գրեթե չէր երևում։ Նրանց նախասիրությունները չափազանց սովորական էին հետաքրքիր լինելու համար։ Միաժամանակ ոլորտը դժգոհում էր, որ գինին ավելի ու ավելի քիչ մարդկանց է հասնում։ Կարելի է ենթադրել, որ այս երկու զարգացումների միջև կապ կա։
Միայն պետք է զգույշ լինել։ Մինչ այժմ չկա համոզիչ էմպիրիկ ապացույց, որ Orange Wine-ը, բնական գինին կամ ինքնածին խաղողի սորտերի վերահայտնաբերումը նվազեցրել են գինու համաշխարհային սպառումը։ Այն պատկերացումը, թե մի քանի չափազանց եռանդուն սոմելյեներ միլիոնավոր մարդկանց մղել են հանքային ջրի կողմը, որպես երգիծանք կիրառելի է, բայց որպես տնտեսական բացատրություն՝ չափազանց պարզունակ։ Նվազումն ավելի խոր պատճառներ ունի։ Ավանդական գինեգործ երկրներում մեկ շնչի հաշվով սպառումը մասամբ տասնամյակներ շարունակ նվազում է։ Երիտասարդներն ավելի հազվադեպ են ալկոհոլ օգտագործում, առողջական մտահոգությունները մեծանում են, ռեստորան այցելություններն ավելի են թանկանում, իսկ հասանելի եկամուտները ճնշման տակ են։ Դրան ավելանում է ժամանցի մշակույթի փոփոխությունը։ Նա, ով ավելի հազվադեպ է միասին ճաշում, ավելի քիչ ժամանակ է անցկացնում սեղանի շուրջ և իր սոցիալական կապերը գնալով ավելի շատ է կազմակերպում թվային եղանակով, նույնպես ավելի քիչ հնարավորություններ ունի գինի խմելու։ Սրանք կառուցվածքային փոփոխություններ են, որոնք հնարավոր չէ շտկել գինու այլ քարտով։ Նույնիսկ այն շուկաները, որոնք նախկինում համարվում էին աճի հուսալի շարժիչներ, կորցրել են իրենց դինամիկան։ Միացյալ Նահանգներն ու Մեծ Բրիտանիան, Ավստրալիան և Չինաստանն այլևս ինքնաբերաբար չեն կարող փոխհատուցել եվրոպական ավանդական գինեգործ երկրների անկումը։ IWSR-ի շուկայի հետազոտողները նշում են, որ ամենուր չէ, որ գինի խմողների թիվը նվազել է։ Հաճախ առկա սպառողները պարզապես ավելի հազվադեպ են խմում։ Իսկ սա բավական վատ նորություն է մի ոլորտի համար, որն իր ներդրումները կառուցել է վաճառքի ծավալների մշտական աճի վրա։
Եվ այնուամենայնիվ, չափազանց հարմար կլիներ գինու ոլորտին ազատել ցանկացած համպատասխանատվությունից։ Իրական սպառման անկման և գինու թեմայից մշակութային հեռացման միջև տարբերություն կա։ Մարդիկ առողջական կամ ֆինանսական պատճառներով կարող են ավելի քիչ խմել և միաժամանակ շարունակել հաճույք ստանալ գինուց։ Բայց նրանք կարող են նաև այնպիսի տպավորություն ստանալ, որ ամբողջ գործը դարձել է չափազանց թանկ, չափազանց բարդ և չափազանց հոգնեցուցիչ։ Ըմպելիքի պարզ ուրախությունը անհետացավ բարեմիտ բացատրությունների զարմանալի մեծ քանակության տակ։
Այս ամենին հատկապես համապատասխանում է գիտակցվածության գաղափարը։ Սա այն բառերից մեկն է, որոնք մեր ժամանակին հնարավորություն են տալիս նույնիսկ մեկ բաժակ գինուց անձնական զարգացման ձև ստեղծել։ Պետք է գիտակցված հոտ քաշել, գիտակցված համտեսել, գիտակցված վայելել, գնահատել ծագումը, հասկանալ գինեգործին և բացվել սեփական ընկալման առաջ։
Հատկապես գեղեցիկ է վերջին երեք տասնամյակների երկու մեծ շարժումների միջև հակասությունը։ Մի կողմից ֆինանսական աշխարհը գինին վերածեց շքեղ ապրանքի, որի արժեքը չափվում է հազվադեպությամբ և շուկայական գնով։ Մյուս կողմից նոր մշակութային ավանգարդը գինին հռչակեց էկոլոգիական, սոցիալական և երբեմն բարոյական համոզմունքների արտահայտություն։ Երկու շարժումներն էլ որոշակի անվստահությամբ էին վերաբերվում ըմպելիքին, հենց որ այն պարզապես խմում էին։ Մեկները ցանկանում էին այն պահել, մյուսները՝ բացատրել։ Այդպիսով սպեկուլյանտը և բնական գինու միսիոները ավելի մոտ են միմյանց, քան հավանաբար կցանկանային ընդունել։
Այս ամենը հատկապես դառը է այն գինեգործների համար, ովքեր անցած տասնամյակներում կարծում էին, թե ամեն ինչ ճիշտ են արել։ Նրանք ներդրումներ կատարեցին որակի մեջ, բարելավեցին իրենց մառանները, նվազեցրին բերքատվությունը, անցան ավելի կայուն կառավարման, բացեցին արտահանման շուկաներ և ձևավորեցին անզուգական նկարագիր։ Դրանով նրանք հետևեցին հենց այն խորհուրդներին, որոնք տվել էր մասնագիտական աշխարհը։ Այսօր նրանցից ոմանք իմանում են, որ իրենց գինիները թեև գերազանց են, բայց չափազանց քիչ մարդիկ են պատրաստ դրանք գնել։ Ցինիկություն կլիներ այդ տնտեսություններին մեղադրել այն բանում, որ նրանք հրապուրվել ու մոլորեցվել են մի նորաձևությամբ։ Նրանք գործել էին իրենց ժամանակի տնտեսական ակնկալիքներին համապատասխան։ Պարզապես այդ ակնկալիքները հնարավոր է սխալ էին։ Տասնամյակներ շարունակ ընդլայնվող ոլորտը անխուսափելիորեն շահագրգռված է զարգացնել սեփական լավատեսությունը։ Միությունները, խորհրդատուները, վաճառողները, լրագրողները, սոմելյեները, գինու ակադեմիաները և միջոցառումների կազմակերպիչները տարբեր չափով ապրում են այն բանից, որ գինին ընկալվում է որպես կարևոր, հետաքրքիր և տնտեսական հեռանկար ունեցող թեմա։ Գրեթե ոչ ոք գումար չի վաստակում այն լուրից, որ աշխարհն արդեն բավականաչափ գինի ունի։ Ուստի շարունակում են խոսել նոր շրջանների, նոր շուկաների, նոր թիրախային խմբերի և սպառման նոր հնարավորությունների մասին։ Նույնիսկ ներկայիս անկումը հաճույքով ներկայացվում է որպես նոր դիրքավորման հնարավորություն։ Պետք է պարզապես դառնալ ավելի երիտասարդ, կայուն, իսկական, մատչելի, թվային և միջազգային։ Դրանից հետո, ըստ հույսի, ամեն ինչ նորից լավ կլինի։ Սա փոքր-ինչ հիշեցնում է այն բժշկին, որը ավելորդ քաշ ունեցող հիվանդին խորհուրդ է տալիս արդիականացնել իր զգեստապահարանը։
Սա բնավ չի նշանակում, որ անցած տասնամյակների մեծ նվաճումները պետք է հետ շրջել։ Այսօր բազմաթիվ գինիների որակն ավելի բարձր է, քան երբևէ։ Միջազգային բազմազանությունը հիասքանչ է, իսկ մոռացված ծագման վայրերի վերահայտնաբերումը ընդլայնել է մեր հորիզոնը։ Այս զարգացումները ողբալն անհեթեթ կլիներ։ Բայց ոլորտը կարող է խեղդվել սեփական հաջողությունների մեջ, եթե դրանցից սխալ եզրակացություններ անի։ Այն, որ գինին հետաքրքիր է, չի նշանակում, որ յուրաքանչյուր մարդ պետք է անընդհատ հետաքրքրվի դրանով։ Այն, որ դրա արտադրությունը բարդ է, չի նշանակում, որ դրա վայելքը պետք է բարդ լինի։ Իսկ այն, որ մի շիշը կարող է արտասովոր մեծ գումար արժենալ, չի նշանակում, որ յուրաքանչյուր գինի խմող պետք է պատրաստ լինի արտասովոր մեծ գումար ծախսել։
Ուստի այսօրվա ճգնաժամը ոչ բացառապես չափազանցված ներդրումների արդյունքն է, ոչ էլ օնոլոգիական մեծամտության երեսուն տարիների արդար պատիժը։ Այն ունի իրական տնտեսական, հասարակական և ժողովրդագրական պատճառներ։ Բայց մեծամտությունը կարող էր նպաստել, որ գինին առանձնապես վատ պատրաստված լինի այս փոփոխություններին։ Մի ոլորտ, որն անընդհատ իրեն ավելի կարևոր էր դարձնում, հնարավոր է չափազանց ուշ նկատեց, որ շատ մարդկանց համար ինքն ավելի ու ավելի քիչ նշանակություն ունի։