(Մանֆրեդ Կլիմեկ / Հետազոտություն՝ Բեն Զիգերտ / Լուսանկար՝ բանաստեղծ Հաֆեզի դամբարանը / անիմացիոն պատկեր՝ Runwayml)
Իրանն ու գինին՝ սա պատմության լուսանցքային ծանոթագրությունը չէ, այլ դրա սկիզբը։ Բորդոն դեռևս հեղինակություն չէր դարձել, իսկ Բուրգունդիան դեռևս չէր ճանաչում իր հողակտորները, երբ Զագրոսի լեռներում արդեն խմորվում էր այն, ինչ բնությունն էր տալիս։ Հնագիտական գտածոները վկայում են, որ շուրջ 7,000 տարի առաջ Իրանի հյուսիս-արևմուտքում խաղողի հյութը կավե կարասներում վերածվում էր գինու։ Պարսկաստանը գինու մշակույթի ուշացած հետևորդը չէ։ Այն դրա ծագման վայրն է։
Եվ միաժամանակ այսօր այն աշխարհի ամենախիստ ալկոհոլային արգելք ունեցող երկրներից մեկն է։
Այս երկու բևեռների միջև ծավալվում է մի պատմություն, որը դժվար է պատկերացնել ավելի հակասական։ Հին ժամանակներում գինին Պարսկաստանում հենց քաղաքակրթության մասն էր։ Այն առևտրի ապրանք էր, պետական չափաբաժին, մշակութային արժեք։ Պերսեպոլիսի վարչակազմը բծախնդրորեն գրանցում էր գինու մատակարարումները։ Գինին կարգուկանոն էր, ոչ թե զեխություն։
Եվ այն լեզու էր։ Բանաստեղծ Օմար Խայամը 11-րդ դարում գինու ու սիրո մասին բանաստեղծություններ էր գրում, որոնք մինչ օրս մեջբերվում են․ «Ի՞նչ ես քարոզում ծոմապահության ու աղոթքի մասին։ Մզկիթ գնալու փոխարեն եկեք գինետուն մտնենք»։ Պարսկական պոեզիայում գինին դարձավ ազատության, ճանաչողության, էքստազի և նեղմտության դեմ դիմադրության փոխաբերություն։ Այս բանաստեղծական իմաստավորումը դարեր շարունակ պահպանվել է՝ նույնիսկ երբ իրականությունը փոխվել է։
Պերսեպոլիսի մոտ գտնվող Շիրազ քաղաքը ժամանակին հայտնի էր իր գինիներով։ Այսօր «Shiraz»-ը որպես խաղողի սորտի անվանում գրվում է Ավստրալիայի շշերի վրա։ Բուն Իրանում 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունից ի վեր ալկոհոլային խմիչքների արտադրությունն արգելված է։ Պաշտոնապես խաղողի վազերը մշակվում են միայն սեղանի խաղողի և չամիչի համար։ Սակայն արգելքները մշակույթը չեն վերացնում։ Դրանք պարզապես փոխում են դրա տեղն ու ձևը։
Ինչպես տպավորիչ ռեպորտաժում նկարագրում է Jungle World թերթը, Իրանում գոյություն ունի ալկոհոլի թաքնված իրականություն։ Թեհրանի բնակարաններում տնական գինի են պատրաստում՝ լոգարաններում, ինքնաշեն սարքավորումներով։ «Տարիներ շարունակ մենք գինի ենք պատրաստում մեր լոգարանում»,— ամսագիրը մեջբերում է մի բնակչուհու։ Խաղող, շաքար, մի փոքր քիմիա՝ և առաջին հերթին գաղտնապահություն։ Խնջույքները տեղի են ունենում փակ դռների հետևում։ Հարևանները միմյանց զգուշացնում են, երբ փողոցում հայտնվում են Բասիջի աշխարհազորայինները։ «Շտապիր, նրանք այստեղ են» տիպի նախադասությունը սովորական կյանքի մասն է այն մարդկանց համար, ովքեր դիմում են այդ ռիսկին։
Սև շուկան ծաղկում է։ Բարձր աստիճանի ալկոհոլային խմիչքներ են մաքսանենգ ճանապարհով ներմուծվում, հաճախ՝ անհեթեթ գներով։ Մեկ շիշը կարող է արժենալ 120 եվրո՝ մի երկրում, որտեղ միջին եկամուտը դրանից շատ ավելի ցածր է։ Jungle World-ը նկարագրում է մի համակարգ, որի մասին շատերը ենթադրում են, որ այն հազիվ թե կարողանար գոյություն ունենալ առանց իշխանական որոշ կառույցների լուռ թողտվության։ Երկակի խաղ․ հրապարակավ՝ բարոյականություն, մասնավորաբար՝ շուկա։
Եվ հետո կան փոքրամասնությունները։ Քրիստոնյաները կամ հայերը պատմում են, որ իրենց նկատմամբ վերահսկողությունը երբեմն ավելի մեղմ է։ Ալկոհոլը ձեռք են բերում Հայաստանից, թաքցնում, կիսում։ Այստեղ ևս՝ կյանք գորշ գոտիներում։
Հյուսիսային Իրաքի պատկերը ցույց է տալիս, թե որքան հարաբերական է արգելքների այս մշակույթը։ Ասում են՝ Էրբիլում կամ Սուլեյմանիայում բարերը մեկը մյուսի հետևից են շարվում։ Իրաքյան Քրդստանն անվանում են «Մերձավոր Արևելքի բար»։ Ընդամենը մի քանի հարյուր կիլոմետր այն կողմ՝ Մոսուլում կամ հարավում, գերիշխում են ֆունդամենտալիստական ուժերը։ Այնտեղ ալկոհոլը հետապնդվում է, խանութները հարձակման են ենթարկվում։ Տարբերությունը դժվար թե ավելի մեծ լիներ։
Այս լարվածությունները ցույց են տալիս․ Մերձավոր Արևելքում ալկոհոլի քաղաքականությունը միաձույլ կառուցվածք չէ։ Այն քաղաքական է, կրոնական, տարածաշրջանային, իշխանական ռազմավարության մաս։ Եվ այն խորապես խորհրդանշական է։
Բուն Իրանում գինին մնում է մշակույթի ֆանտոմային ցավը։ Այն հանդիպում է բանաստեղծություններում, ավագ սերունդների հիշողություններում, ցածրաձայն զրույցներում։ Այն հանդիպում է հումորի մեջ։ Եվ հակադրության մեջ։
Այնտեղ գինին պարզապես խմիչք չէ, այլ ուղերձ։ Խմողը նշան է հղում՝ երբեմն գիտակցաբար, երբեմն պարզապես այն պատճառով, որ ուզում է ապրել։ «Արգելքները հնարամիտ են դարձնում»,— գրում է Jungle World-ը։ Այստեղ դա ճիշտ է կրկնակի իմաստով՝ թե՛ տեխնիկական, թե՛ մշակութային։
Միաժամանակ արգելքը իրական հետևանքներ ունի։ Կեղծված ալկոհոլից թունավորումներ պարբերաբար տեղի են ունենում։ Վերահսկվող շուկա գոյություն չունի։ Ռիսկը մասնավորեցված է։
Եվ այնուամենայնիվ՝ խաղողի վազերը շարունակում են աճել։ Շիրազի շրջակայքի կամ երկրի հյուսիսի բնապատկերները դեռևս ձևավորվում են խաղողագործությամբ՝ պարզապես այլ օգտագործմամբ․ սեղանի խաղողի տեսքով, որը նաև արտահանվում է Թուրքիա, որտեղ այն ճզմում են և վերածում սփյուռքի համար նախատեսված գինու։ Պատմությունը հնարավոր չէ ջնջել։
Այսպիսով, Իրանը թերևս այն թեզի ամենածայրահեղ օրինակն է, որը պետք է առնչվի մեզ՝ որպես գինու աշխարհի ներկայացուցիչների․ գինու մշակույթը ավելին է, քան արտադրությունն ու առևտուրը։ Այն հիշողություն է, փոխաբերություն, դիմադրություն, ինքնություն։
Կարելի է փակել գինեգործարանները։ Կարելի է արգելել առևտուրը։ Կարելի է պատիժներ սահմանել։ Բայց 7,000 տարվա մշակույթը պարզապես ջնջել հնարավոր չէ։