(Մանֆրեդ Կլիմեկ)
Արևելյան Եվրոպայում— ավելի քան երեսուն տարի առաջ Բուդապեշտում տված հարցազրույցի ժամանակ հունգարացի գրող Իմրե Կերտեսը բացատրեց ինձ, որ 1950 թվականից հետո կոմունիզմը գինու մշակույթը, որպես բուրժուական ժառանգություն, արհամարհում էր, իսկ գինեգործությունը՝ թերագնահատում (եթե, իհարկե, այն արտահանման եկամուտ չէր ապահովում)։ Փոխարենը փոքրաթիվ, պահպանված բուրժուական միջավայրում գինի խմելը բարձրարժեք դարձավ, որովհետև գինու մշակույթը անցյալի այն սակավաթիվ մասունքներից մեկն էր, երբ գինին ներկայացնում էր այն միասնական Եվրոպան, որի արևմտյան երկրներն Արևելյան Եվրոպայի բնակիչների համար այլևս ազատ հասանելի չէին։ Բացի այդ, ասաց Կերտեսը, կոմունիզմը դիմանալու համար պետք էր խմել։ Բանվորներն ու կոլեկտիվացված գյուղացիները թունդ ալկոհոլ էին խմում՝ մոռանալու համար, իսկ նրանք, ովքեր իրենց մշակութային մարդիկ էին համարում, մասնավոր հանդիպում էին մեկ կամ երկու շիշ գինու շուրջ՝ չափավոր հարբած վիճակում մտքեր փոխանակելու համար։
Մի բան հստակ է․ մոտ քառասուն տարի ամբողջ կյանքը իշխած կոմունիզմին չհաջողվեց ծնկի բերել Արևելյան Եվրոպայի գինու մշակույթը՝ չնայած քայքայված մառաններին, վատ հիգիենային և քիմիական նյութերով տանջված խաղողի վազերին։ Սոցիալիստական վարչակարգերի անկումից 35 տարի անց գինու մշակույթը Վարշավայից մինչև Սոֆիա, Պրահայից մինչև Բուխարեստ ապրում է՝ առանց ալկոհոլից զերծ պահեր և ամիսներ անցկացնելու կոչերի, նույնքան եռանդուն, որքան մեր լայնություններում այն վերջին անգամ հնարավոր էր զգալ 20 տարի առաջ։
Ինչո՞ւ մենք այդքան քիչ բան գիտենք Արևելյան Եվրոպայի գինու մշակույթի մասին։ Ինչո՞ւ մենք շատ ավելի շատ հունգարական գինիներ չենք խմում՝ մի երկիր, որը դեռ 80 տարի առաջ գինի արտադրող առաջատար և աշխարհում հայտնի երկրներից մեկն էր։ Պատասխանը պարզ է, սակայն ունի գերմանացիների ականջների համար զարմանալի բաղադրիչ։ Նախ՝ հունգարացիները, սլովակները, չեխերը, ռումինացիները, լեհերը (այո՛, Լեհաստանում նույնպես գինի են արտադրում), բուլղարացիները և բալկանյան երկրների քաղաքացիները հիմնականում իրենք են խմում իրենց գինիները։ Երկրորդ՝ շուկայական տնտեսության հաստատումից ի վեր այնտեղի գինեգործները բոլոր որակյալ գինիների համար զարմանալիորեն բարձր գներ են սահմանում՝ հաճախ առնվազն 15 եվրո մեկ տարայի համար, և այդ գները վճարվում են։ Սա նշանակում է, որ որակյալ գինեգործների համար իրենց գինիներն արտահանելու գրեթե ոչ մի խթան չկա։ Իսկ եթե, այնուամենայնիվ, արտահանում են, ապա առաջին հերթին Արևելյան Եվրոպայի այլ երկրներ, որովհետև այնտեղ նրանք դեռ իրենց ընկալում են որպես մի տեսակ քաղաքական ճակատագրակից համայնք։
Արևելաեվրոպական գինեգործական շրջաններով շրջելիս միանգամից մնանք այն երկրում, որտեղ սկսել էինք՝ Հունգարիայում, որտեղ առաջին խաղողի վազերը, ինչպես գրեթե ողջ Եվրոպայում, ժամանակին տնկել են հռոմեացիները։ Հունգարիան, որը հազիվ թե Բավարիայից մեծ լինի․ սա պուստա է, կարմիր պապրիկա, ֆիդելային ջութակների մելամաղձություն՝ և գինի։ Առաջին հերթին՝ գինի։ Եվ հատկապես այն պատճառով, որ Ֆրանսիայի կամ Իսպանիայի խոշոր, հայտնի գինեգործական տները (Oremus, Vega Sicilia) դեռ 1990-ականների սկզբին մեծ ներդրված գումարներով Հունգարիայի և Արևելքի ամենահայտնի տարածաշրջանը՝ Տոկայը, կրկին վերադարձրին համաշխարհային գինու բեմ։
Այնտեղ, որտեղ նախկինում սոցիալիստական պլանային արտադրությունն էր պատասխանատու ընդամենը խմելու համար պիտանի գինիների համար, այսօր Եվրոպայի ամենահետաքրքիր գինեգործական տեսարաններից մեկն է ապրում։ Զարմանալի չէ, որ Հունգարիան այժմ գրավում է ոչ միայն գուրմաններին ու գինու նեռդերին, այլև նրանց, ովքեր ցանկանում են այստեղ արմատավորվել գինեգործության ոլորտում՝ գերմանացի կյանքից հեռացածներ, իտալացի էնոլոգներ, վիեննական ֆրիքներ։
Տոկայը՝ «լացող ոսկու»՝ Տոկայ Ասուի հայրենիքը, այն առասպելական քաղցր գինու, որը հավասարապես հիացրել է ցարերին, կայսրերին ու պապերին, սկզբում քիչ բան ուներ օտարերկրյա ներխուժմանը հակադրելու։ Մինչև եկավ Իշտվան Սեպշին։ Այդ մարդը ոչ այլ ինչ էր, քան Տոկայը բարեփոխած մեծագույն գործիչը։ Ֆանատիկ կատարելագործող, արմատական արհեստավոր։ Նա առաջինն էր, որ լայնածավալ կերպով չոր Ֆուրմինտ պատրաստեց՝ կայծքար, աղ, տանձ, կորիզավոր մրգեր, թրթիռ։
Այնուհետև կա Էգերի տարածաշրջանը, Էգրի Բիկավերի՝ «Ցլի արյան» տարածաշրջանը։ Նախկինում այն էժան փաթեթավորված գինի էր Վիեննայի և Բեռլինի սոցիալիստական ուսանողական խնջույքների համար, իսկ այսօր Ատտիլա Գերեի նման ռահվիրաների շնորհիվ կրկին լուրջ կարմիր գինի է՝ զով մրգայնություն, մուգ համեմունքներ, հաճախ՝ հրաբխային հողից ստացված վայրի հանքայնություն։ Ով կարծում է, թե Կապույտ ֆրանկը (այստեղ՝ Կեկֆրանկոշ) միայն Բուրգենլանդի մասնագիտությունն է, երբեք Էգերում չի եղել։
Երկրի հարավում՝ Խորվաթիայի սահմանին մոտ, գտնվում է Վիլանյը։ Այստեղ իշխում է կարմիր գինին՝ Կաբերնե Ֆրան, Կաբերնե Սովինյոն, Մերլո, բայց նաև Կապույտ ֆրանկ՝ ավելի հյութեղ, քան Էգերում, ավելի մուգ, բայց երբեք ոչ կոպիտ։ Վիլանյում գինի է պատրաստում նաև իրավաբան Հորստ Հումելը, որը երկրի ամենահետաքրքիր գինիներից մի քանիսն է ստեղծում․ դրանք կոպիտ են, անկյունավոր, ինքնատիպ՝ ինչպես Բեռլինը, որտեղից Հումելը եկել է
Հունգարիան ունի նաև մի քանի փոքր, գրեթե անհայտ գինեգործական շրջաններ, որոնք խաղողի սորտերի գանձեր են պահում։ Օրինակ՝ Բալատոնը՝ Պլատտենզեն, հունգարական ծովը։ Նրա ափերին աճում են երկրի ներկայումս ամենահետաքրքիր սպիտակ գինիների խաղողը՝ Օլասրիզլինգ, Յուհֆարկ, Ֆուրմինտ։ Խաղողի վազերը հատկապես տպավորիչ կերպով աճում են Սոմլոյի հրաբխային կոնի ռոմանտիկ, մեկուսի լանջերին։ Միակ բլուրը սկսվող պուստայի մեջտեղում․ գինիներ՝ այնքան նիհար, կարծես հեղուկ լավայի քարեր լինեն՝ աղի, ձիգ, բայց հետո նաև առատ հյութով ու ուժով՝ գրեթե հունգարական Շաբլի։
Գինիները Արևելյան Եվրոպայում․ դրանք վաղուց այլևս ֆոլկլոր չեն, այլ հիմնականում մշտապես ինքն իրեն նորից կոչ անող արդիականության գինիներ են՝ չժանգոտվող պողպատից գինեգործական արդյունաբերության և կենսադինամիկ բնական գինեգործների միջև։ Ոչ մի թանգարանային ազգային տարազների ցուցադրություն՝ հին փայտե տակառով ու մինորային ակորդեոնով։ Ո՛չ, Պրահայի և Սև ծովի միջև շշալցվողը վաղուց դասվում է եվրոպական գինեգործության ավանգարդին։ Ազատ, վայրի, փորձարարական՝ և հաճախ անողոքաբար լավ։
Հունգարիայից շարժվենք Սլովակիայով դեպի Հարավային Մորավիա։ Այս տարածաշրջանը գաղտագողի, լուռ ու աննկատ վերածվել է Կենտրոնական Եվրոպայի ամենահետաքրքիր գինեգործական շրջաններից մեկի։ Հատկապես Միկուլովի (Նիկոլսբուրգի) շրջակայքում, ավստրիական Վայնվիերթելի աշխարհագրական շարունակության մեջ, ստեղծվում են գինիներ, որոնք ստիպում են բնական գինու յուրաքանչյուր հիփսթերի սիրտն ավելի արագ բաբախել՝ կենսադինամիկա, նարնջագույն գինիներ, կանաչ վելտլիներներ՝ վայրի խոտաբույսերի դաժան բույրով, և Սովինյոն Բլաններ, որոնք ոչ մի կապ չունեն նորզելանդական Սովինյոնների Մարլբորոյան պոպուլիզմի հետ։
Նոր սերունդը այնպիսի գինեգործների շուրջ, ինչպիսիք են Միլան Նեստարեցը կամ Ռիխարդ Ստավեկը, այլևս ֆրանսիական հրահանգաթերթիկի կարիքը չունի։ Նրանք անում են իրենց գործը՝ և դրա համը ապագայի համն է։
Էլ ավելի անհայտ է․ Չեխական Մելնիկ գինեգործական շրջանը՝ Պրահայից մեկ ժամ մեքենայով դեպի հյուսիս։ Ժամանակին այստեղ կայսր Կառլ IV-ը տնկել է Պինո Նուար՝ մանր հողակտորներով զառիթափ լանջերին, գրանիտի ու թերթաքարի վրա։ Այստեղ ամեն ինչ նման է Սաքսոնական Էլբայի հովտին՝ միայն ավելի ըմբոստ։ Գինեգործ Բետտինա Լոբկովիչը ապացուցում է, որ դիվա-խաղողատեսակ Պինո Նուարը մեծ ելույթներ կարող է ունենալ նույնիսկ բոհեմական մառախուղի մեջ։
Վերադառնանք Սլովակիա․ ով ասում է գինի և Դանուբ, սովորաբար մտածում է Ավստրիայի, Վախաուի, Կրեմշտալի, Կամփտալի, Կառնունտումի մասին։ Սա սահմանափակ պատկերացում է, որովհետև Դանուբի սլովակյան կողմում դանուբյան գինեգործությունը շարունակվում է։ Բրատիսլավայի և Մոդրայի շրջակայքում հիանալի հողակտորների վրա աճում են Կապույտ ֆրանկ (Ֆրանկովկա), Ռիսլինգ և Կանաչ վելտլիներ։ Իսկ Սաարից սերող առաջատար գինեգործ Էգոն Մյուլլերը իր Château Bela-ում պատրաստել է Ռիսլինգներ, որոնք նման են Շարզհոֆբերգի իր լավագույն գինիներին՝ միայն մի փոքր ավելի շատ Դանուբյան միապետության շեշտով և իր գերմանական գինիների գնի դիմաց։
Դեպի խոր Արևելք՝ դեպի սլովակյան Տոկայ․ գինեգործական շրջանի այն մասը, որը Տրիանոնի խաղաղության պայմանագրով կորցրին հունգարացիները։ Մոտ 900 հեկտարի վրա այնպիսի գինեգործներ, ինչպիսին տեսլականով առաջնորդվող J. J. Ostrožovič-ն է, արտադրում են մեծ քաղցր գինիներ, բայց նաև չոր Ֆուրմինտներ, որոնք, ինչպես Տոկայի հունգարական հատվածում, դիտարկվում են որպես ավանդական, սակայն գնալով պակաս պահանջված քաղցր գինու այլընտրանք։
Կարճ ժամանակով կրկին անցնենք Հունգարիայով և Տիսայով դեպի Բուլղարիա ու Ռումինիա։ Երկար ժամանակ, այդ թվում՝ կոմունիզմի օրոք, այստեղ առաջնային էին Արևմտյան Եվրոպայի սուպերմարկետների համար նախատեսված էժան գինիները։ Սակայն այդ ժամանակներն արդեն մասամբ անցյալում են։
Հատկապես Ռումինիայում ձևավորվել է կենսունակ գինեգործական տեսարան, որը միջազգային չափանիշներ է սահմանում։ Առաջին հերթին՝ Տրանսիլվանիայում։ Տեղական սորտերից, ինչպիսիք են Feteasca Neagra-ն կամ Feteasca Alba-ն, ստացված գինիները ռումինական գինու նոր ինքնության մանիֆեստն են։ Այդ ինքնությունը, բավական ուշ՝ մոտ 20 տարի առաջ, ձևավորվեց այն ժամանակ, երբ անկախ գինեգործները հիմնեցին ռումինական գինու խթանման ասոցիացիան (APVR) և այդպիսով որակի, ինչպես նաև մասամբ միջազգային սորտերի միջոցով համեմատաբար ուշ ավարտին հասցրին պետական գինեգործարանների գերիշխանությունը
Բուլղարիայում Բեսսա Վելիի հին բալկանյան գինեգործական շրջանը միջազգային սոմելյեներին և գինու սիրահարներին դրդում է այցելել համտեսների։ Orbelus-ի նման գինեգործական տները (օրգանական գինեգործության ռահվիրաներ) կամ Zagreus-ը (փորձարարական գինեգործություն) այստեղ այն որակական զարգացման առաջամարտիկներն են, որը, ցավոք, վերջին շրջանում կանգ է առել։
Եվ հետո՝ Լեհաստանը։ Այո՛, Լեհաստանը։ Վաղուց արդեն խոսքը միայն Կրակովի կամ Զիելոնա Գուրայի մոտ աճող մի քանի տարօրինակ խաղողի վազերի մասին չէ․ Լեհաստանը հասկացել է, որ կլիմայի տաքացումը նաև հնարավորություն է՝ Լեհաստանում լիարժեք գինիներ պատրաստելու համար։ Արևմտյան Լեհաստանում այժմ շշալցվում են Սովինյոն Բլաններ և Ռիսլինգներ, որոնք հեշտությամբ կարող ենք շփոթել Զաալե-Ունշտրյուտի սպիտակ գինիների հետ։
Հատկապես հետաքրքիր է Շչեցինի (Շտետինի) և Գոժուվ Վելկոպոլսկու շրջանը՝ Բեռլինից ընդամենը 150 կիլոմետր հեռավորության վրա և, ըստ էության, հենց այնտեղ, որտեղ այլևս չէինք սպասի գինեգործություն գտնել։
Բացարձակապես դեռ չբացահայտված գանձը այստեղ փոքրիկ Winnica Turnau գինեգործական տնտեսությունն է՝ ընտանեկան կառավարմամբ, կենսադինամիկ և Solaris ու Johanniter սորտերի կուվեով՝ վնասատուներին դիմացկուն սորտերի հետ աշխատանքի առաջամարտիկ, առանց որոնց Հյուսիսարևելյան Եվրոպայում գինի պատրաստել չէին կարողանա։