(Մանֆրեդ Կլիմեկ / WELT am SONNTAG / անիմացիոն պատկեր՝ rumwayml)
Ես հեռախոսով զրուցեցի Լենց Մոզեր V-ի (հինգերորդի) հետ։ Այս թիվը ցույց է տալիս, որ նա ավստրիական գինեգործական այս դինաստիայի հինգերորդ Լենց Մոզերն է, որը միջազգային գինեգործական բիզնեսում հայտնի է նրանով, որ Մոզերի պապը՝ այսինքն Լենց Մոզեր III-ը, 1950-ականներին հեղափոխեց խաղողի վազերի «դաստիարակումը» այգում։ Այսօր Գերմանիայում և Ավստրիայում, ինչպես նաև ֆրանսիական ու իտալական բազմաթիվ գինեգործական տարածաշրջաններում մեր շրջած կամ հեծանվով անցած խաղողի այգիների մեծ մասը տնկված է Մոզերի «բարձր կուլտուրայի» մեթոդով։ Սա նշանակում է, որ նախկինում ընդունված՝ մեկ հեկտարում 10 000 վազի փոխարեն հողում արմատավորվում է ընդամենը մոտ 3000 վազ, իսկ վազերը, հետևելով ձողերի և լարերի կառուցվածքին, մոտ 120-140 սանտիմետր բարձրությամբ բարձրանում են դեպի երկինք։ Դրանով գինեգործության մեջ փոխարինվեց առանձին վազերի և պերգոլաների մշակույթը (ծածկապատումը), և խաղողագործների աշխատանքը այգում զգալիորեն թեթևացավ։ Մինչ այդ խաղողի այգում աշխատող բոլորն ունեին այն, ինչ մենք այսօր անվանում ենք «մեջք»՝ անվերջ մեջքի ցավեր։
Մոզերը պատմեց իր նոր գինու մասին, որը շուտով շուկա կմտնի, կարժենա մոտ 40 եվրո և նրա Grüner Veltliner-ի New Chapter նախագծի ընդլայնումն է՝ New Chapter «Elevated»-ը։ Այս կենսագինու առանձնահատկությունը, որը Մոզերը պատրաստում է Տրայզենտալի գինեգործ Մարկուս Հուբերի հետ համատեղ, խառնուրդի կազմն է, քանի որ Ավստրիայի խիստ գինեգործական օրենքի համաձայն՝ Մոզերը կարող է մինչև 15% այլ խաղողի տեսակ խառնել՝ առանց այն բանի, որ գինին պիտակի վրա պարտադիր նշվի որպես կուվե։ Գինու քննադատության որոշ ֆունդամենտալիստներ այս մեթոդը համարում են գինու հիմքում ընկած սորտի նոսրացում, սակայն ուրիշները, այդ թվում՝ ես, տեսնում են այն հնարավորությունները, որ տալիս է այս անհատական գինեգործությունը։ Մոզերն ու Հուբերը իրենց նոր Grüner Veltliner-ը կատարելագործել են Ռիսլինգի մի քանի տակառով՝ իսկապես ոչ հեշտ կուվե։ Սակայն Մոզերն ասում է, որ հենց Տրայզենտալի գերակշռող կրաքարային հողերն են, որոնք Դանուբի մյուս ափին՝ Վախաու, Կրեմստալ, Կամպտալ և Վագրամ տարածաշրջաններում, համեմատաբար հազվադեպ են հանդիպում, այստեղ խաղողի տեսակներին տալիս ավելի նուրբ ու էլեգանտ հիմք՝ դրանք կուվեի մեջ միավորելու համար։
Իսկ հետո՝ Հունգարիան։
Մենք գրեթե մեկ ժամ հեռախոսով խոսեցինք Հունգարիայի, մասնավորապես Տոկայի մասին, որտեղ Լենց Մոզերը ներգրավված է եղել և շարունակում է ներգրավված լինել մի քանի նախագծերում։ Այդ Տոկայում նաև պաշտոնանկ արված Հունգարիայի վարչապետ Վիկտոր Օրբանը «խելագարի պես սիրահարված էր»։ Այս հին վիեննական արտահայտությունը նշանակում է, որ Օրբանը տարված էր Տոկայով։ Եվ դա հետևանքներ ունեցավ։
2010-2024 թվականներին ես Լենց Մոզերի հետ չորս անգամ եղել եմ Տոկայում և նրա հետ այցելել եմ գրեթե բոլոր նշանակալի ու նաև առաջադեմ գինեգործարանները։ Ես տեսել եմ, թե որքան նոր ենթակառուցվածք է Օրբանի համակարգը կառուցել Տոկայում՝ շատ ավելի, քան երկրի մյուս շրջաններում։ Բայց ես նաև ականատես եմ եղել, թե ինչպես հսկայական ներդրումներով ամբողջովին վերանորոգված Grand Tokaj պետական գինեգործարանի աշխարհը տեսած գործադիր տնօրենը մեր այցելության ընթացքում մեկ գիշերվա մեջ, իր խորհրդի հետ միասին, պաշտոնանկ արվեց և փոխարինվեց․ հաջորդ առավոտյան, հաջորդ հանդիպման ժամանակ, նա պարզապես չկար, անհետացել էր, այլևս չէր պատասխանում հեռախոսազանգերին։ Իսկ այն մարդիկ, որոնք այժմ պետք է ստանձնեին ղեկը, ինչպես ինձ ասաց աշխատակիցներից մեկը, ավելի մեծ վայելք էին վայելում Բուդապեշտի կառավարության աչքում։ Լավ, պետական գինեգործարանը պատկանում է պետությանը։ Բայց ակնհայտ էր, որ այստեղ, կուլիսների հետևում, դեր էին խաղում նաև գինեգործությունից դուրս գտնվող կուսակցական ու կառավարական շահերը։ Պետական գինեգործարաններ կան նաև Գերմանիայում և Ավստրիայում, և դրանք հիմնականում շատ լավ աշխատանք են կատարում։ Սակայն Գերմանիայի պետական գինեգործարաններն էլ զերծ չեն քաղաքական միջամտություններից։ Իսկ ղեկավար կազմի նման կտրուկ փոխարինումը մեզ մոտ, այնուամենայնիվ, անսովոր է։ Եվ եթե նման բան տեղի է ունենում, լրատվամիջոցները դա նկատում են և քննադատաբար լուսաբանում։ Grand Tokaj-ի դեպքում, իհարկե, այդպես չեղավ։
Լենց Մոզերը մոտավորապես 2014 թվականից նաև Տոկայում է գործունեություն ծավալում․ նա լավ և մանրամասն ճանաչում է տարածաշրջանը։ Եվ այնտեղ ապրող օտարերկրացիներից քչերից մեկն է, որը տարածաշրջանին մոտենում է ոչ միայն սիրով, այլև սթափ հայացքով։ Նա գիտի դրա խնդիրները։ Եվ այդ խնդիրները գուցե այնքան էլ փոքր չեն, որքան գերմանական գինեգործության խնդիրները։ Խնդիրը կարելի է ամփոփել մեկ հարցում․ արդյո՞ք միայն չոր գինիների վրա խաղադրույք կատարելը սխալ էր։
Այս հարցին, իհարկե, հնարավոր չէ պարզ և համապարփակ պատասխան տալ։ Սակայն ուզում եմ Մոզերի և Տոկայում աշխատող այլ գինեգործների, ինչպես նաև Գերմանիայի գինեգործների հետ զրույցներից համառոտ եզրակացություն անել։ Նախ՝ պատմական հայացք։ Դեռևս 1938 թվականին միջազգային գինեգործական աշխարհում՝ այնտեղ, որտեղ հնարավոր էր գումար վաստակել և որը բաղկացած էր միայն ԱՄՆ-ի արևելյան ափից ու Միացյալ Թագավորությունից, կար ընդամենը երեք խոշոր գինեգործական երկիր։ Ֆրանսիան (Բորդո, Բուրգունդիա և Լուար)։ Գերմանիան (Մոզել՝ Սաարով և Ռայնգաուով)։ Եվ Հունգարիան՝ Տոկայի գինով, իսկ ավելի քիչ չափով նաև Էգեր քաղաքի շրջանի գինեգործական տարածաշրջանի քաղցր կարմիր գինիներով (Էգերի ցլի արյուն)։ Իտալիան դեռ շատ հեռու էր համաշխարհային գինու շուկայում դերակատար լինելուց։ Իսպանիան, Չիլին, Ավստրալիան և Նապա հովիտը նույնպես մատակարարում էին միայն իրենց տարածաշրջանին ու երկրին։ Դա փոխվեց համաշխարհային գինու շուկայում առաջացած այն բացի պատճառով, որը թողեցին նացիստների ավերիչ տիրապետությունն ու Արևելյան Եվրոպայի կործանարար կոմունիզմի պլանային տնտեսությունը։ Գերմանիայի մնացորդային քաղցր գինիները՝ Կաբինետից մինչև Trockenbeerenauslese, կորցրին իրենց շուկաները։ Իսկ հունգարական մնացորդային քաղցր Տոկայները, որոնք իրենց բուտտենային համակարգով նման էին գերմանական քաղցր գինիներին, վերածվեցին զանգվածային, ոչ թե որակյալ արտադրանքի և պետության կողմից մղվեցին պետական գինեգործարաններ, որտեղ որակը նշանակություն չուներ։ Առաջին արտահանման շուկան դարձավ Խորհրդային Միությունը, որտեղ նոմենկլատուրան դեռ ցարական ժամանակներից ավանդաբար վայելում էր Տոկայը։
Շրջադարձից և պլանային տնտեսության ավարտից հետո Տոկայում գինեգործությունը ենթարկվեց հենց այն փոփոխությանը, որը 1985 թվականի գինու սկանդալի պատճառով տեղի ունեցավ նաև Գերմանիայում, երբ մրգային քաղցր գինիներում հայտնաբերվեց արգելված պահպանիչ՝ գլիկոլը․ իրենց մնացորդային քաղցր գինիներով հայտնի տարածաշրջաններում գինեգործությունը, նաև այն ժամանակվա երիտասարդ սպառողների պահանջով, կենտրոնացավ չոր գինիների վրա։ Իսկ երկու հիմնական խաղողի տեսակները՝ Ռիսլինգն ու Ֆուրմինտը, դրա համար հիանալիորեն հարմար են, ինչպես ապացուցում են Գերմանիայի չոր Ռիսլինգները՝ մոտավորապես 1995 թվականից ի վեր։ Եվ չոր Ֆուրմինտները՝ մոտավորապես 2005 թվականից։ Միայն թե միջազգային իրացումը չի աշխատում այնպես, ինչպես պետք է։ Եվ առավել ևս այն բանից հետո, երբ հազարամյակի սկզբին ծնված սերունդը գնալով ավելի է հեռանում գինուց։
Լենց Մոզերը Տոկայում այս ամենի համար ունի մի բացատրություն, որը որոշակիորեն կիրառելի է նաև Մոզելի և Ռայնգաուի համար․ տարածաշրջաններին և նաև երկրներին պակասում է երբեմնի պատմական մեծության գիտակցումը։ Եվ նաև դրա նկատմամբ հպարտությունը։ Հունգարիայում, ասում է Մոզերը, նույնիսկ ավելի շատ, քան Գերմանիայում, որտեղ հայրենասիրությունը, ցավոք, դեռևս գաղափարականորեն սխալ կերպով շփոթվում է ազգայնականության հետ։ Այդ պատճառով Մոզերը, գրեթե 70 տարեկանում, ցանկանում է նախաձեռնություն սկսել, որը նոր ձայն կտա ինչպես չոր, այնպես էլ քաղցր Տոկայների արտահանմանը։ Իսկ ես եզրափակիչ նախադասությամբ ուզում եմ համարձակվել պնդել, որ երիտասարդ սերնդին, որն արդի լեզվով կրճատ անվանում են Generation Z, կարելի է գինու աշխարհ վերադարձնել կիսաչոր գինիներով, հիանալի Կաբինետ գինիներով և նույնքան կիսաչոր Ֆուրմինտներով։ Որովհետև այն ինտելեկտուալ նախագիծը, ըստ որի մրգային քաղցր գինիներով հայտնի տարածաշրջաններում պետք է արտադրել բացառապես չոր գինիներ, այսօր կարող ենք արձանագրել, որ չի աշխատում այնպես, ինչպես կարծում էին գինեգործներն ու գինեգործության քաղաքականություն մշակողները։