(ფოტო: Reuters)
კლოდ ოგიუსტისგან
მეღვინეობაში მოსავლის აღების საკითხი ყოველთვის არსებობდა: როდის დგება ჭრის, გადაწყვეტილების, მოქმედების სწორი მომენტი? ნაადრევად დაკრეფილი ყურძნისგან ღვინო მწვანე რჩება. გვიან დაკრეფილი ყურძნის შემთხვევაში კი მისი მომავალი „იჟანგება“. 2020 წლიდან (და მანამდეც) აქაც, ვაზის ძველ, ამინდის მიმართ გამძლე სამყაროში, რაღაც შეიცვალა. ვეგეტაციის ციკლები ჩვეული რიტმიდან ამოვარდა: ყინვა მაისში, სიცხე სექტემბერში, 16 მოცულობითი პროცენტი ალკოჰოლი ბორდოლეში და ნაწილობრივ ბურგუნდიაშიც, ნაცარი შამპანში. აღარაფერია თავისთავად ცხადი. ვინც დღეს ღვინოს აყენებს, მხოლოდ მევენახე აღარ არის — ის განგაშის მაუწყებელიცაა, იმპროვიზატორიც და ზოგჯერ წინასწარმეტყველიც.
და სწორედ აქ იწყება პარალელი საზოგადოებასთან.
რადგან ჩვენც ვცხოვრობთ, ვსვამთ, ვსაქმიანობთ, ვსაუბრობთ — თითქოს ჯერ კიდევ XX საუკუნის გვიანი მოსავლის ღვინის პერიოდში ვიმყოფებოდეთ. თითქოს ხვალინდელი დღე გუშინდელისგან განსხვავებული არ იქნება. დასავლური სამყარო — და მასთან ერთად რუსეთი, რომელიც იდეოლოგიურად დიდი ხანია იმ გვიანი მოდერნობის ნაწილია, რომელთან ბრძოლასაც თითქოს ცდილობს — მენტალურად 1968-დან 2001 წლამდე ომისშემდგომ იდილიაშია ჩარჩენილი. ეს ისტორიული თვალსაზრისით მეტეოროლოგიური შუალედური მაღალი წნევის ზონა იყო: რბილი, ზრდისთვის ხელსაყრელი და კონსენსუსზე ორიენტირებული.
XX საუკუნემ თავისი საშინელებები ადრევე ამოწურა — ოსვენციმი, ჰიროსიმა, სტალინი, მაო — შემდეგ კი დასავლეთის ნახევარმა კეთილდღეობისა და ლიბერალიზმისკენ მიმავალ გზაზე ათწლეული ათწლეულს მიაყოლა. ცივი ომი თეატრი იყო, სადაც ორივე მხარემ თავისი როლი იცოდა. ეკონომიკა დუღდა, საზოგადოებები უფრო მრავალფეროვანი და გახსნილი ხდებოდა, კონსენსუსისა და მოხმარებისკენ მიდრეკილება იზრდებოდა. ღვინო კი? ისიც უფრო საერთაშორისო, უფრო ტკბილი, უფრო სტაბილური და სალონებისთვის შესაფერისი გახდა.
მაგრამ ეს იყო საუკუნე, როცა ადამიანებმა ისწავლეს მკაფიო მოწინააღმდეგეების, პროგნოზირებადი ვალუტებისა და ანალოგური მედიის პირობებში ცხოვრება.
ყველაზე გვიან 2020 წლიდან ცხადი ხდება, რომ XXI საუკუნე ამ სცენარის მიხედვით თამაშის გაგრძელებას არ აპირებს.
კოვიდი წინამორბედი იყო: გლობალური მოვლენა, რომლის ჩაკეტვაც ვერ მოხერხდა, რომელმაც ცოდნის დეკონსტრუქცია მოახდინა, ნდობა შეარყია და რეალობა სეგმენტებად დაყო. შემდეგ ინფლაცია მოვიდა, რომელმაც გეოპოლიტიკური ბუშტები გახეთქა. მერე ომები: უკრაინა, ღაზა — და განცდა, რომ ეს მხოლოდ წინამორბედებია. ბოლოს კი ხელოვნური ინტელექტი — ის უხილავი, წარმავალი ძალა, რომელიც მხოლოდ ტექსტებს კი არ წერს, არამედ დამკვიდრებულ რწმენებსაც ანაწევრებს.
ის დემონი არ არის, თუმცა უბრალო იარაღიც არ არის. ის იმის მტკიცებულებაა, რომ ჩვენი აწმყო იმაზე სწრაფად აზროვნებს, ვიდრე ჩვენს წარსულს მისი დაყოლა შეუძლია.
გასაკვირი არ არის, რომ შიში სუფევს. კონტროლის დაკარგვის შიში. სამსახურის დაკარგვის შიში. ხვალინდელი დღის შიში, რომელსაც შესაძლოა უკვე აღარ ეტყობოდეს ადამიანის ხელწერა.
მაგრამ ხელოვნური ინტელექტი ხსნაცაა. მედიცინაში მაგალითად, ის უკვე იქ მოქმედებს, სადაც ექიმის ხელოვნება თავის საზღვრებს აწყდება — ადრეულ დიაგნოსტიკაში, პერსონალიზებულ თერაპიაში, ისეთი მოლეკულების აღმოჩენაში, რომლებიც მანამდე არავის უნახავს. კლიმატის კვლევაში, ბიოლოგიასა და რობოტიკაშიც ის გვეხმარება, სულ უფრო ქაოსური რეალობის ქსოვილი წაკითხვადი გავხადოთ.
და სწორედ ამაშია განსხვავება:
კვლევა აწმყოში ცხოვრობს. არა მოგონებებში. არა ისტორიულ კომფორტის ზონებში. ის სანდო პარტნიორია, რადგან წარსულთან რომანტიკულ ურთიერთობას არ ინარჩუნებს. არამედ რეალობასთან რადიკალურ კავშირს ამყარებს.
ჩვენ კი — დასავლეთი, რუსეთი, გაჯერებული სამყაროს დიდი ნაწილი — კვლავაც ჩავეჭიდეთ საუკუნეს, რომელიც დასრულებულია.
ჩვენ კვლავ გვჯერა, რომ დემოკრატია ბუნების კანონია, თუმცა ის უკვე დიდი ხანია დასაცავი მონაპოვარია.
გვჯერა, რომ პროგრესი ხაზოვანია, თუმცა ისტორია კვლავ ზიგზაგებით მიდის.
გვჯერა, რომ კეთილდღეობა დაბადებით მინიჭებული უფლებაა, თუმცა ის უკვე დიდი ხანია ხელახლა განიხილება.
და ყველაზე საშიში: გვჯერა, რომ დასავლეთი მსოფლიოს ცენტრია.
სინამდვილეში კი დასავლეთი ახლა თავდაცვითი პოზების, პიარის რიტორიკისა და დაგვიანებული გაცნობიერების ერთობლიობაა. რუსეთი, ჩინეთი, გლობალური სამხრეთი — ისინი უკვე ყველა ახალ თავს წერს. ჯერ გადაწყვეტილი არ არის, რა ერქმევა მას. მაგრამ ის იწყება იმის გაცნობიერებით, რომ არაფერი რჩება ისეთი, როგორიც იყო.
მევენახეობა, ჩვენი კულტურების ეს მიწასთან დაკავშირებული სენსორული სისტემა, ამას უკვე დიდი ხანია გრძნობს. ძველი აპელასიონები კლიმატურ სანდოობას კარგავენ. ახალი ადგილები იქ ჩნდება, სადაც ადრე მხოლოდ ძროხები ძოვდნენ — სამხრეთ ინგლისში, პოლონეთში, ნორვეგიაში. ვაზი ეგუება. ადამიანი ყოყმანობს.
შესაძლოა, სწორედ ამაში მდგომარეობს დრამა:
ვიცით, რა მოდის.
მაგრამ არ გვინდა ვიგრძნოთ, რა დასრულდა.
XX საუკუნე ბედნიერი შემთხვევა იყო. მაგრამ ის საუკუნე იყო. არა სამოთხე. არა მარადიულობის დაპირება.
ვინც დღესაც ასე ცხოვრობს, ფიქრობს, საუბრობს და საქმიანობს, თითქოს 1995 წელი იყოს, სენტიმენტალურ არქეოლოგიას ეწევა — მომავლის დაკარგვის რისკით.