(მანფრედ კლიმეკი / კვლევა: ბენ ზიგერტი / ფოტო: პოეტ ჰაფეზის სამარხი / ანიმაციური ფოტო: Runwayml)
ირანი და ღვინო — ეს ისტორიის კიდეზე მიწერილი შენიშვნა კი არა, მისი დასაწყისია. დიდი ხნით ადრე, ვიდრე ბორდო პრესტიჟი გახდებოდა ან ბურგუნდი ნაკვეთებს გაიცნობდა, ზაგროსის მთებში უკვე ადუღებდნენ იმას, რასაც ბუნება იძლეოდა. არქეოლოგიური აღმოჩენები ადასტურებს, რომ ჩრდილო-დასავლეთ ირანში დაახლოებით 7 000 წლის წინ ყურძნის წვენი თიხის დოქებში ღვინოდ იქცეოდა. სპარსეთი მეღვინეობის კულტურის დაგვიანებული მიმდევარი არ არის. ის მისი წარმოშობის სივრცეა.
და ამავდროულად, დღეს ის მსოფლიოში ალკოჰოლის ერთ-ერთი ყველაზე მკაცრი აკრძალვის მქონე ქვეყანაა.
ამ ორ პოლუსს შორის გადაჭიმულია ისტორია, რომელიც ამაზე მეტად წინააღმდეგობრივი ძნელად თუ იქნებოდა. ანტიკურ ხანაში სპარსეთში ღვინო თავად ცივილიზაციის ნაწილი იყო. ის სავაჭრო საქონელი, სახელმწიფო რაციონი და კულტურული მონაპოვარი იყო. პერსეპოლისის ადმინისტრაცია ღვინის მიწოდებებს უკიდურესი სიზუსტით აღრიცხავდა. ღვინო წესრიგი იყო და არა აღვირახსნილობა.
და ის ენა იყო. პოეტი ომარ ხაიამი XI საუკუნეში წერდა ლექსებს ღვინოსა და სიყვარულზე, რომლებსაც დღესაც ციტირებენ: „რას გვიქადაგებ მარხვასა და ლოცვაზე? მოდი, მეჩეთის ნაცვლად ღვინის სახლში შევიდეთ.“ სპარსულ პოეზიაში ღვინო თავისუფლების, შემეცნების, ექსტაზისა და ვიწრო აზროვნებისადმი წინააღმდეგობის მეტაფორად იქცა. ამ პოეტურმა დატვირთვამ საუკუნეებს გაუძლო — მაშინაც კი, როცა რეალობა იცვლებოდა.
ქალაქი შირაზი, პერსეპოლისთან ახლოს, ოდესღაც თავისი ღვინოებით იყო ცნობილი. დღეს „Shiraz“ ავსტრალიიდან ჩამოსხმულ ბოთლებზე ვაზის ჯიშის სახელად გვხვდება. თავად ირანში კი 1979 წლის ისლამური რევოლუციის შემდეგ ალკოჰოლური სასმელების წარმოება აკრძალულია. ოფიციალურად ვაზს მხოლოდ სასუფრე ყურძნისა და ქიშმიშისთვის ამუშავებენ. მაგრამ აკრძალვები კულტურას ვერ აქრობს. ისინი მას მხოლოდ ადგილს უცვლის.
როგორც გაზეთი Jungle World შთამბეჭდავ რეპორტაჟში აღწერს, ირანში ალკოჰოლის დაფარული რეალობა არსებობს. თეირანის ბინებში თვითნაკეთ ღვინოს აწარმოებენ — სააბაზანოებში, იმპროვიზებული მოწყობილობებით. „უკვე წლებია, ჩვენს სააბაზანოში ღვინოს ვაკეთებთ“, — ციტირებს ჟურნალი ერთ-ერთ მცხოვრებ ქალს. ყურძენი, შაქარი, ცოტაოდენი ქიმია — და, უპირველესად, დისკრეცია. წვეულებები დახურულ კარს მიღმა იმართება. მეზობლები ერთმანეთს აფრთხილებენ, როცა ქუჩაში ბასიჯის მილიციელები ჩნდებიან. ფრაზა, როგორიცაა „იჩქარე, ისინი აქ არიან“, იმ ადამიანების ყოველდღიურობის ნაწილია, ვინც რისკზე მიდის.
შავი ბაზარი ყვავის. მაღალგრადუსიან ალკოჰოლს კონტრაბანდულად შემოაქვთ, ხშირად აბსურდულ ფასად. ერთი ბოთლი შეიძლება 120 ევრო ღირდეს — ქვეყანაში, სადაც საშუალო შემოსავალი ამაზე ბევრად დაბალია. Jungle World აღწერს სისტემას, რომლის შესახებაც ბევრი ვარაუდობს, რომ ცალკეული ძალოვანი აპარატების ჩუმი შემწყნარებლობის გარეშე არსებობას ვერ შეძლებდა. ორმაგი თამაში: საჯაროდ მორალი, პირად სივრცეში — ბაზარი.
და შემდეგ არსებობენ უმცირესობები. ქრისტიანები ან სომხები ამბობენ, რომ მათ ზოგჯერ ნაკლებად მკაცრად აკონტროლებენ. ალკოჰოლს სომხეთიდან იღებენ, მალავენ და ერთმანეთს უზიარებენ. აქაც ცხოვრება ნაცრისფერ ზონებში მიმდინარეობს.
ჩრდილოეთ ერაყში ერთი მზერა გვიჩვენებს, რამდენად ფარდობითია აკრძალვების ეს კულტურა. ამბობენ, რომ ერბილში ან სულეიმანიაში ბარები ერთმანეთს მიჰყვება. ერაყის ქურთისტანს „ახლო აღმოსავლეთის ბარს“ უწოდებენ. სულ რამდენიმე ასეული კილომეტრის მოშორებით, მოსულში ან ქვეყნის სამხრეთში, ფუნდამენტალისტური ძალები დომინირებენ. იქ ალკოჰოლს დევნიან, მაღაზიებს ესხმიან თავს. განსხვავება ამაზე დიდი ძნელად თუ იქნებოდა.
ეს დაძაბულობები აჩვენებს: ახლო აღმოსავლეთში ალკოჰოლის პოლიტიკა მონოლითური წარმონაქმნი არ არის. ის პოლიტიკურ, რელიგიურ, რეგიონულ და ძალაუფლების სტრატეგიებს უკავშირდება. და ის ღრმად სიმბოლურია.
თავად ირანში ღვინო კულტურის მოჩვენებით ტკივილად რჩება. მას პოემებში, უფროსი თაობების მოგონებებსა და ჩუმად, ფრთხილად წარმართულ საუბრებში იპოვით. მას იუმორშიც იპოვით. და წინააღმდეგობაშიც.
იქ ღვინო მხოლოდ სასმელი არ არის — ის განცხადებაა. ვინც სვამს, ნიშანს აგზავნის — ზოგჯერ შეგნებულად, ზოგჯერ კი უბრალოდ იმიტომ, რომ ცხოვრება სურს. „აკრძალვები გამომგონებლობას ავითარებს“, წერს Jungle World. აქ ეს ორმაგი მნიშვნელობით მოქმედებს: ტექნიკურიცაა და კულტურულიც.
ამავდროულად, აკრძალვას რეალური შედეგები აქვს. კვლავ და კვლავ ხდება ფალსიფიცირებული ალკოჰოლით მოწამვლა. კონტროლირებადი ბაზარი არ არსებობს. რისკი ინდივიდზეა გადატანილი.
და მაინც: ვაზი კვლავ იზრდება. შირაზის შემოგარენი ან ქვეყნის ჩრდილოეთი კვლავ მევენახეობით არის გამორჩეული — ოღონდ სხვა დანიშნულებით: სასუფრე ყურძნით, რომელსაც თურქეთშიც კი გააქვთ, სადაც მას წურავენ და დიასპორისთვის ღვინოდ აყენებენ. ისტორიას ვერ ამოშლი.
ამგვარად, ირანი შესაძლოა იმ თეზისის ყველაზე რადიკალური მაგალითი იყოს, რომელიც ჩვენ, როგორც ღვინის სამყაროს, უნდა გვეხებოდეს: ღვინის კულტურა წარმოებასა და ვაჭრობაზე მეტია. ის მეხსიერება, მეტაფორა, წინააღმდეგობა და იდენტობაა.
შეიძლება ღვინის მარნები დახურო. შეიძლება ვაჭრობა აკრძალო. შეიძლება სასჯელი დააწესო. მაგრამ 7 000 წლის კულტურას ასე უბრალოდ ვერ წაშლი.