(მანფრედ კლიმეკი)
აღმოსავლეთ ევროპაში, — ასე ამიხსნა უნგრელმა მწერალმა იმრე კერტესმა ოცდაათზე მეტი წლის წინ, ბუდაპეშტში მიცემულ ინტერვიუში, — 1950 წლის შემდეგ კომუნიზმმა ღვინის კულტურა, როგორც ბურჟუაზიული მემკვიდრეობა, შეიზიზღა და მეღვინეობა უმნიშვნელოდ მიიჩნია (თუ ის საექსპორტო შემოსავალს არ ქმნიდა). სამაგიეროდ, ღვინის სმა იმ მცირე, შემორჩენილ ბურჟუაზიულ გარემოში დაფასდა, რადგან ღვინის კულტურა წარსულის ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი რელიქტი იყო — იმ წარსულისა, რომელშიც ღვინო წარმოადგენდა იმ ერთიან ევროპას, რომლის დასავლეთის ქვეყნებიც აღმოსავლეთ ევროპის მცხოვრებთათვის უკვე თავისუფლად ხელმისაწვდომი აღარ იყო. ამას, კერტესის თქმით, ისიც ემატებოდა, რომ კომუნიზმის ასატანად სმა იყო საჭირო. მუშები და კოლექტივიზებული გლეხები დასავიწყებლად ძლიერ ალკოჰოლურ სასმელებს ეძალებოდნენ; ისინი კი, ვინც თავს კულტურულ ადამიანებად მიიჩნევდა, პირად გარემოში ერთ ან ორ ბოთლ ღვინოზე იკრიბებოდნენ, რათა ზომიერი თრობისას ერთმანეთში ესაუბრათ.
ერთი რამ ცხადია: დაახლოებით ორმოცი წლის განმავლობაში მთელი ცხოვრების განმსაზღვრელმა კომუნიზმმა ვერ შეძლო აღმოსავლეთ ევროპის ღვინის კულტურის განადგურება — მიუხედავად დანგრეული მარნებისა, ცუდი ჰიგიენისა და ქიმიკატებით გაწამებული ვაზებისა. სოციალისტური რეჟიმების დაცემიდან 35 წლის შემდეგ ვარშავიდან სოფიამდე, პრაღიდან ბუქარესტამდე ღვინის კულტურა — სრულიად თავისუფალი უალკოჰოლო პერიოდებისა და თვეების მოწოდებებისგან — ისეთივე ცოცხალია, როგორიც ჩვენს მხარეებში ბოლოს 20 წლის წინ იყო.
რატომ ვიცით ასე ცოტა აღმოსავლეთ ევროპის ღვინის კულტურის შესახებ? რატომ არ ვსვამთ გაცილებით მეტ უნგრულ ღვინოს — ქვეყანას, რომელიც ჯერ კიდევ 80 წლის წინ მსოფლიოში ერთ-ერთი წამყვანი და ცნობილი ღვინის მწარმოებელი იყო? პასუხი მარტივია, თუმცა მას გერმანული ყურისთვის მოულოდნელი კომპონენტი აქვს. პირველ რიგში, უნგრელები, სლოვაკები, ჩეხები, რუმინელები, პოლონელები (დიახ, პოლონეთშიც არის მეღვინეობა), ბულგარელები და ბალკანეთის ქვეყნების მცხოვრებლები თავიანთ ღვინოებს ძირითადად თავად სვამენ. მეორე მხრივ, საბაზრო ეკონომიკის დამკვიდრების შემდეგ იქაური მეღვინეები ყველა ხარისხიან ღვინოზე მოულოდნელად მაღალ ფასებს ითხოვენ — ხშირად მინიმუმ 15 ევროს თითო ერთეულზე, და ამ ფასსაც იხდიან. ეს ნიშნავს, რომ ხარისხიან მეღვინეებს თავიანთი ღვინოების ექსპორტის მცირე მოტივაცია აქვთ. ხოლო თუ მაინც გააქვთ ექსპორტზე, უპირველესად აღმოსავლეთ ევროპის სხვა ქვეყნებში — რადგან იქ ისინი ჯერ კიდევ ერთგვარ პოლიტიკურ ბედისწერით თანამეგობრობად აღიქვამენ თავს.
აღმოსავლეთ ევროპის ღვინის რეგიონებში მოგზაურობისას კვლავ იმ ქვეყანაში დავრჩეთ, რომლითაც დავიწყეთ: უნგრეთში, სადაც პირველი ვაზები, ისევე როგორც თითქმის მთელ ევროპაში, ოდესღაც რომაელებმა დარგეს. უნგრეთი, რომელიც ბავარიაზე ძლივს უფრო დიდია: ეს არის პუსტა, წითელი პაპრიკა, ფიდელის ვიოლინოების მელანქოლია — და ღვინო. უპირველესად ღვინო. განსაკუთრებით კი იმიტომ, რომ საფრანგეთისა და ესპანეთის დიდმა, ცნობილმა ღვინის მამულებმა (Oremus, Vega Sicilia) ჯერ კიდევ 1990-იანი წლების დასაწყისში უნგრეთისა და აღმოსავლეთის ყველაზე ცნობილი რეგიონი, ტოკაი, დიდი ინვესტიციებით კვლავ დააბრუნეს მსოფლიო ღვინის სცენაზე.
იქ, სადაც ადრე სოციალისტური გეგმური წარმოება ძლივს დასალევად ვარგის ღვინოებზე იყო პასუხისმგებელი, დღეს ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე ამაღელვებელი ღვინის სცენა ცხოვრობს. გასაკვირი არ არის, რომ უნგრეთი ახლა არა მხოლოდ გურმანებსა და ღვინის ნერდებს იზიდავს, არამედ მათაც, ვისაც აქ მეღვინეობაში ფეხის მოკიდება სურს: გერმანელ განდგომილებს, იტალიელ ენოლოგებს, ვენელ ფრიკებს.
ტოკაი, „მტირალი ოქროს“, ტოკაი ასუს სამშობლოს — იმ მითური ტკბილი ღვინისას, რომელიც ერთნაირად ხიბლავდა მეფისნაცვალებს, იმპერატორებსა და პაპებს — თავდაპირველად უცხოური შემოტევის წინააღმდეგ ბევრი არაფერი ჰქონდა დასაპირისპირებელი. ვიდრე ისტვან სეფში მოვიდოდა. ეს კაცი ტოკაის უდიდესი რეფორმატორი იყო, მეტი თუ არა. ფანატიკური პერფექციონისტი, რადიკალი ხელოსანი. მან პირველმა დაიწყო ფართო მასშტაბით მშრალი ფურმინტის დაყენება: კაჟი, მარილი, მსხალი, კურკოვანი ხილი, ვიბრაცია.
შემდეგ არის ეგერის რეგიონი, ეგრი ბიკავერის — „ხარის სისხლის“ — რეგიონი. ადრე ეს იყო იაფი პაკეტში ჩამოსხმული ღვინო ვენასა და ბერლინში სოციალისტური სტუდენტური წვეულებებისთვის, დღეს კი, ატილა გერეს მსგავსი პიონერების წყალობით, კვლავ სერიოზულად აღსაქმელი წითელი ღვინოა: გრილი ხილი, მუქი სანელებლები, ხშირად ვულკანური ნიადაგისგან მიღებული ველური მინერალურობა. ვისაც ჰგონია, რომ ბლაუფრენკიში (აქ კეკფრანკოშს უწოდებენ) მხოლოდ ბურგენლანდური სპეციალობაა, ეგერში არასოდეს ყოფილა.
ქვეყნის სამხრეთში, ხორვატიის საზღვართან ახლოს, ვილანი მდებარეობს. აქ წითელი ღვინო მეფობს: კაბერნე ფრანი, კაბერნე სოვინიონი, მერლო, ასევე ბლაუფრენკიში — ეგერზე უფრო წვნიანი, უფრო მუქი, თუმცა არასოდეს მოუხეში. ვილანში ჰორსტ ჰუმელიც აყენებს ღვინოს — იურისტი, რომელიც ქვეყნის რამდენიმე ყველაზე საინტერესო ღვინოს ქმნის: ისინი უხეში, კუთხიანი და ჯიუტია — ისევე როგორც ბერლინი, საიდანაც ჰუმელი ჩამოვიდა
უნგრეთს ასევე აქვს რამდენიმე პატარა, თითქმის უცნობი ღვინის რეგიონი, სადაც ყურძნის ჯიშების საგანძურია დაცული. მაგალითად ბალატონი, პლატენზეე — უნგრული ზღვა. მის ნაპირებზე იზრდება ვაზი ქვეყნის ამჟამად ყველაზე საინტერესო თეთრი ღვინოებისთვის: ოლასრიზლინგი, იუჰფარკი, ფურმინტი. ვაზი მართლაც დაუჯერებლად თვალწარმტაცად იზრდება შომლოს ვულკანური კონუსის რომანტიკულად განლაგებულ ფერდობებზე. ერთი ბორცვი აღმავალი პუსტის შუაგულში: ღვინოები ისეთივე მწირია, როგორც თხევადი ლავის ქვები — მარილიანი, დაჭიმული, შემდეგ კი მაინც უხვი და ძლიერი წვენითა და ენერგიით; თითქმის უნგრული შაბლია.
ღვინოები აღმოსავლეთ ევროპაში: ისინი დიდი ხანია აღარ არის ფოლკლორი, არამედ უმეტესწილად იმ მუდმივად განახლებადი თანამედროვე სამყაროს ღვინოებია, რომელიც უჟანგავი ფოლადის ღვინის ინდუსტრიასა და ბიოდინამიკურ ნატურალური ღვინის მეღვინეებს შორის არსებობს. არა მუზეუმური ტრადიციული სამოსის ჩვენება ძველებური ხის კასრითა და მინორულ აკორდეონით. არა, ის, რაც პრაღასა და შავ ზღვას შორის ბოთლში ხვდება, უკვე დიდი ხანია ევროპული მეღვინეობის ავანგარდს მიეკუთვნება. თავისუფალი, ველური, ექსპერიმენტული — და ხშირად დაუნდობლად კარგი.
უნგრეთიდან გავემგზავროთ სლოვაკეთის გავლით სამხრეთ მორავიაში. ეს რეგიონი ჩუმად, შეუმჩნევლად ევროპის ცენტრალურ ნაწილში ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო ღვინის რეგიონად იქცა. განსაკუთრებით მიკულოვის (ნიკოლსბურგის) გარშემო, ავსტრიული ვაინფიერტელის გეოგრაფიულ გაგრძელებაში, იქმნება ღვინოები, რომლებიც ნატურალური ღვინის ყოველი ჰიპსტერის გულს ააჩქარებს: ბიოდინამიკა, ორანჟ-ვაინები, მწვანე ველტლინერები ველური ბალახების დაუნდობლად მძაფრი არომატით და სოვინიონ ბლანები, რომლებსაც არაფერი აქვთ საერთო ახალი ზელანდიის სოვინიონების მარლბოროსეულ პოპულიზმთან.
ახალ თაობას — მაგალითად, მილან ნესტარეცისა და რიხარდ შტავეკის გარშემო — ფრანგული ინსტრუქცია აღარ სჭირდება. ისინი საკუთარ საქმეს აკეთებენ — და ეს მომავლის გემოს ატარებს.
კიდევ უფრო უცნობია: ჩეხური ღვინის რეგიონი მელნიკი, პრაღიდან ჩრდილოეთით, მანქანით მხოლოდ ერთი საათის სავალზე. აქ იმპერატორმა კარლ IV-მ ოდესღაც პინო ნუარი გააშენა — მცირე ნაკვეთებად დაყოფილ ციცაბო ფერდობებზე, გრანიტსა და ფიქალზე. აქ ყველაფერი საქსონიის ელბის ხეობის მსგავსია — მხოლოდ უფრო მეამბოხე. მეღვინე ბეტინა ლობკოვიჩი ამტკიცებს, რომ პინო ნუარს, ამ დივა-ყურძენს, ბოჰემურ ნისლშიც შეუძლია დიდი გამოსვლების მოწყობა.
დავბრუნდეთ სლოვაკეთში: ვინც ღვინოსა და დუნაის ახსენებს, უმეტესად ავსტრიაზე ფიქრობს — ვახაუზე, კრემსტალზე, კამპტალზე, კარნუნტუმზე. ეს ძალიან მოკლე ხედვაა, რადგან დუნაის სლოვაკურ მხარეს დუნაის მეღვინეობა გრძელდება. ბრატისლავისა და მოდრას გარშემო შესანიშნავ ადგილებზე იზრდება ბლაუფრენკიში (ფრანკოვკა), რიზლინგი და მწვანე ველტლინერი. საარის წამყვანი მეღვინე ეგონ მიულერი კი თავის Château Bela-ში აყენებინებს რიზლინგებს, რომლებიც შარჟოფბერგის მის საუკეთესო ღვინოებს ჰგავს — მხოლოდ დუნაის მონარქიის მცირე დამატებითი პიკანტურობითა და მისი გერმანული ღვინოების ფასად.
წავიდეთ შორეულ აღმოსავლეთში, სლოვაკურ ტოკაიში: ღვინის რეგიონის ის ნაწილი, რომელიც ტრიანონის ზავის დროს უნგრეთმა დაკარგა. დაახლოებით 900 ჰექტარზე ისეთი მეღვინეები, როგორიცაა ხედვის მქონე J. J. Ostrožovič, დიდ ტკბილ ღვინოებს აწარმოებენ — ასევე მშრალ ფურმინტებს, რომლებსაც, ტოკაის უნგრულ ნაწილში წარმოებული ღვინოების მსგავსად, ტრადიციული, თუმცა სულ უფრო ნაკლებად მოთხოვნადი ტკბილი ღვინის ალტერნატივად აღიქვამენ.
კვლავ მოკლედ გავიაროთ უნგრეთი და ტაისით ბულგარეთსა და რუმინეთში გადავიდეთ. დიდი ხნის განმავლობაში, მათ შორის კომუნიზმის პერიოდშიც, აქ წინა პლანზე დასავლეთ ევროპის სუპერმარკეტებისთვის განკუთვნილი იაფი ღვინოები იდგა. თუმცა ეს დრო ნაწილობრივ წარსულს ჩაბარდა.
განსაკუთრებით რუმინეთში ჩამოყალიბდა სიცოცხლით სავსე მეღვინეთა სცენა, რომელიც საერთაშორისო სტანდარტებს ადგენს. უპირველესად ტრანსილვანიაში. ადგილობრივი ჯიშებისგან, მაგალითად Feteasca Neagra-სა და Feteasca Alba-სგან, დაყენებული ღვინოები რუმინული ღვინის ახალი იდენტობის მანიფესტია — იდენტობისა, რომელიც საკმაოდ გვიან, დაახლოებით 20 წლის წინ ჩამოყალიბდა, როდესაც დამოუკიდებელმა მეღვინეებმა რუმინული ღვინის ხელშეწყობის ასოციაცია (APVR) დააარსეს და ამგვარად, ხარისხითა და ნაწილობრივ საერთაშორისო ჯიშებით, სახელმწიფო მარნების უპირატესობას, მართალია დაგვიანებით, ბოლო მოუღეს
ბულგარეთში ბესას ველის ძველი ბალკანური ღვინის რეგიონი საერთაშორისო სომელიეებსა და ღვინის ენთუზიასტებს დეგუსტაციებზე სტუმრობისკენ უბიძგებს. ისეთი ღვინის მამულები, როგორიცაა Orbelus (ბიომეღვინეობის პიონერები) ან Zagreus (ექსპერიმენტული ვინიფიკაცია), აქ ხარისხის განვითარების, სამწუხაროდ, ბოლო ხანებში შეფერხებული პროცესის წინამორბედები არიან.
და შემდეგ პოლონეთი. დიახ, პოლონეთი. უკვე დიდი ხანია საქმე მხოლოდ კრაკოვთან ან ჟელონა-გურასთან მდებარე რამდენიმე უცნაურ ვაზთან აღარ გვაქვს: პოლონეთმა გააცნობიერა, რომ კლიმატის დათბობა შესაძლებლობასაც წარმოადგენს — პოლონეთში სხეულიანი ღვინოების დასაყენებლად. დასავლეთ პოლონეთში ახლა ასხამენ სოვინიონ ბლანებსა და რიზლინგებს, რომლებსაც იოლად შეიძლება საალე-უნსტრუტის თეთრ ღვინოებში ავურიოთ.
განსაკუთრებით საინტერესოა შჩეცინის (შტეტინისა) და გორჟუვ ვიელკოპოლსკის მიდამოები — ბერლინიდან 150 კილომეტრზე ნაკლებ მანძილზე და ფაქტობრივად იქ, სადაც მეღვინეობას აღარავინ ივარაუდებდა.
აბსოლუტურად ჯერ კიდევ საიდუმლო აღმოჩენაა აქ პატარა ღვინის მამული Winnica Turnau — ოჯახური მართვით, ბიოდინამიკური მიდგომით და Solaris-ისა და Johanniter-ის კუპაჟით, ის მავნებლებისადმი გამძლე ჯიშებთან მუშაობის პიონერია — რომელთა გარეშეც ევროპის ჩრდილო-აღმოსავლეთში ღვინის დაყენება შეუძლებელი იქნებოდა.