(door Claude Auguste / redactie / foto: 20th Century Fox / animated pic: Runwayml)
Precies ongeveer 20 jaar geleden zat ik in de bioscoop, met een waterval aan verwachtingen die niets met wijn te maken hadden. Een roadmovie? Twee mannen? Napa Valley? Klonk als zomer, zon, wijnstok, het goede leven, toch? Klonk ook een tikje saai. Maar ik wilde de film per se zien, omdat er in Sideways een fles voorkwam die ik altijd had willen drinken, maar destijds nog niet had gedronken en pas in 2011 dronk: de Cheval Blanc 1961 – de cult-Merlot uit de Bordeauxstreek. Wat ik in Sideways voorgeschoteld kreeg, was een bestaan dat in plaats van zon eerder stof doet opwaaien – en daarbij verbazingwekkend veel over wijn vertelt.
Sideways is een Amerikaanse film van Alexander Payne uit 2004, die in Europa in februari 2005 uitkwam, met Paul Giamatti als Miles Raymond en Thomas Haden Church als Jack tijdens een weektrip door de Santa Ynez Valley in Californië. Wat eruitziet als een charmante wijnreis, is in werkelijkheid een caleidoscoop van midlifeangst, verbrijzelde dromen en twee mannen die zichzelf nooit helemaal geloofd hebben, en zelden in zichzelf geloofden voordat ze verdwaalden in de wijngaarden.
De wijn is in Sideways meer decorstuk dan onderwerp – maar dan wel een bijna geperfectioneerd decorstuk. Miles is een wijnfreak, proever, overgeschoolde degustator: hij wil dat elke slok betekenis heeft, dat elke wijn een landkaart, een gedachte is. Zijn escapades – het praten over structuur, mineraliteit en smaak, zijn voorkeur voor Pinot Noir en zijn soms ook verbale klappen tegen Merlot uit Californië – zijn even komisch als melancholisch.
“If anyone orders Merlot, I’m leaving. I am NOT drinking any f***ing Merlot.” – deze zin viel, en een deel van de wijnwereld knikte. Hoewel hij slechts één scène lang wordt uitgesproken, ontstond daaruit het zogenaamde Sideways-effect: Na de Amerikaanse bioscooprelease daalde de verkoop van Merlot licht, terwijl de verkoop van Pinot Noir sprongsgewijs toenam. In Sideways werd op Amerikaanse bodem ook de strijd tussen Bordeaux en Bourgogne uitgevochten.
Dat was geen wetenschappelijk-oenologische machtsgreep, maar een culturele echo: Pinot werd de denkster, Merlot de zondebok van de cinematografische lofzang. In bars, restaurants en wijnrekken voelde je plots die zweem van Toyboy-snobisme die in een roadmovie begon en uitgroeide tot een collectief wijnadvies.
Maar Sideways is meer dan een katalysator voor een wijntrend. De film laat zien hoe de cultus rond wijn vaak minder met druiven of bodems te maken heeft en meer met projectie, betekenisconstructies en verlangen. Wijn wordt hier niet geproefd, maar tot leven gewekt. Pinot Noir is niet alleen smaak, hij is een standpunt, een instelling, een houding – en Merlot wordt de zondebok omdat Miles zichzelf niet verdraagt.
En dan, in de finale van de film, dat moment: Miles drinkt in zijn wanhoop zijn enige cultfles – de wereldberoemde Château Cheval Blanc uit 1961 – uit een kartonnen beker in een diner. Geen decadent glas, geen kaarsen, geen publiek. Een culticoon dat uit zijn context wordt gerukt – en gewoon alleen maar wijn is.
Dat is de kern: wijn als ritueel, wijn als ankerpunt, wijn als geconstrueerde uitweg. Niet als statussymbool. Niet als etiket. Maar als raakvlak tussen wie we waren en wie we zouden kunnen zijn.
Sideways is een roadmovie over mannen, wijn en mislukte levens. Een film over wijn die helemaal geen film over wijn wilde zijn. En misschien is hij juist daarom tot op de dag van vandaag zo aanwezig – inclusief Merlot-bashing, heiligverklaring van Pinot en het merkwaardig romantische idee dat een film de vraag naar een heel druivenras kan beïnvloeden.
Wat de film destijds miste – en wat vandaag nog duidelijker naar voren komt – is de afwezigheid van vrouwen als gepassioneerde wijnliefhebbers. Een merkwaardige ironie: een film over wijn die het wijnliefhebberschap voorstelt als een mannelijke burcht. Dat mag 20 jaar geleden sentimenteel hebben geleken – vandaag komt het, tja, hopeloos ouderwets. En precies daarin ligt zowel zijn charme als zijn beperking.
Sideways is geen educatieve film. Geen wijngids. Geen marketinginstrument. Het is een melancholische, komische, zonderlinge meditatie over verlangen en mislukking – met wijn als een van zijn mooiste metaforen.
En hij laat ook zien hoezeer deze beschouwing, deze film, uit een andere tijd stamt.