(Manfred Klimek / redactie / geanimeerde afbeelding: runwayml)
Frankrijk drinkt voor het eerst meer bier dan wijn. Boem! Een zin die twintig jaar geleden nog had geklonken als een vergezochte, irrationele cultuurpessimistische these, staat nu plotseling als nuchtere statistiek op tafel. Het werkelijk verbazingwekkende eraan is echter niet het succes van bier. Maar de ondergang van de alledaagse wijn.
Want Frankrijk blijft emotioneel een wijnland. Bijna iedere Fransman beschouwt wijn nog altijd als onderdeel van de nationale identiteit. De grote regio’s genieten nog steeds wereldfaam, de topwijnen behalen recordprijzen, Bourgogne en Champagne lijken internationaal deels begeerlijker dan ooit. En toch verdwijnt wijn uit het dagelijks leven.
Vooral rode wijn.
Het glas bij de lunch, de karaf ’s avonds, de eenvoudige tafelwijn bij het tussendoortje of bij een stuk kaas – precies die cultuur is nu aan het verdwijnen. Niet abrupt, maar langzaam. Bijna geruisloos. En daarmee verdwijnt het sociale midden van de wijnbouw, waarop eeuwenlang alles was gebouwd.
Deze ontwikkeling treft Bordeaux bijzonder hard.
Want de Bordelais hebben een fout gemaakt die zich nu wreekt. Of preciezer: twee fouten. De topchâteaux, waaronder ook kleinere châteaux die lange tijd betaalbaar waren, werden voor normale consumenten steeds onbetaalbaarder. Grote Bordeauxwijnen veranderden in de loop van tientallen jaren van ambitieuze burgerwijn in een mondiaal luxeobject voor fondsbeheerders, verzamelaars en speculanten. Economisch valt daar weinig tegenin te brengen – de vraag was er, de markt betaalde en creëerde ruimte voor geld en investeringen. Maar tegelijkertijd verloor Bordeaux daardoor zijn culturele verankering in het dagelijks leven. De regio raakte emotioneel verwijderd van de middenklasse die haar ooit groot had gemaakt.
En daaronder bleef maar al te vaak een zee van onbeduidende, technisch overbewerkte, industrieel aandoende en industriële Bordeauxwijnen achter. Precies daar ligt het werkelijke probleem. Want de meerderheid van de wijnboeren in de Bordelais produceert geen Premier Grand Cru, maar eenvoudige wijnen. Veel daarvan verloren in de loop der jaren elke vorm van charme, sappigheid of drinkbaarheid. Overextractie, te veel hout, groene tannines, fantasieloze keldertechniek en een bijna bureaucratische opvatting van kwaliteit maakten talloze goedkope Bordeauxwijnen tot wijnen die weliswaar correct, maar onaangenaam waren.
De Franse consumenten (en niet alleen zij) reageerden op een gegeven moment met onverschilligheid.
Dat is de eigenlijke tragedie van de Bordelais: de regio werd tegelijkertijd te duur en te saai. De consument van vandaag accepteert hoge prijzen best – als hij emotie, karakter of bijzonderheid herkent. Wat hij steeds minder accepteert, zijn inwisselbare wijnen met een groot historisch gebaar en weinig directe vreugde in het glas. Precies daarom doen regio’s die vroeger als zijpodia golden het tegenwoordig vaak beter: de Loire, de Etna, delen van Spanje, ja zelfs de nieuwe wijnregio’s van Oost-Europa.
Interessant is daarbij dat de terugloop van rode wijn zeker niet overal even sterk plaatsvindt – als hij al plaatsvindt. In veel Oost-Europese landen blijft wijn – juist rode wijn – nog altijd diep in het dagelijks leven verankerd. Ook in delen van Latijns-Amerika ziet de ontwikkeling er volkomen anders uit. Daar bezit wijn vaak nog grotendeels die sociale vanzelfsprekendheid die West-Europa nu verliest. Men drinkt hem minder ideologisch, minder geritualiseerd en vaak ook met minder schuldgevoel. Dat speelt een enorme rol, want West-Europa heeft wijn de afgelopen jaren overladen met discoursen over gezondheid, moraal, alcoholbeleid, identiteit en sociale codes. Bier ontsnapt tot nu toe gemakkelijker aan deze debatten. Het komt ontspannen, ongecompliceerd en directer over. Precies daarom wint het vooral onder jongere consumenten terrein terug.
De wijnbouw zelf draagt hier medeverantwoordelijkheid voor. Decennialang probeerde men wijn tegelijkertijd luxueuzer, academischer en aan meer regels gebonden te maken. Proefrituelen, puntensystemen, vaktaal, verzamelaarsprijzen, gelimiteerde allocaties – dat alles verhoogde weliswaar het prestige, maar verwijderde wijn steeds verder van het dagelijks leven van gewone mensen.
En juist dat dagelijks leven was eeuwenlang zijn werkelijke kracht.
Want de grote wijnlanden van Europa leefden nooit primair van iconische flessen. Ze leefden van miljoenen eenvoudige, eerlijke tafelwijnen. Van rode wijn in glazen karaffen. Van dorpscafés. Van middagmaaltijden. Van arbeiders, boeren, ambachtslieden en kleine burgers die wijn niet uitlegden, maar dronken. Deze wereld verdwijnt nu.
Dat betekent echter niet automatisch het einde van wijn. Waarschijnlijker is een ingrijpende transformatie. Wijn wordt zeldzamer, bewuster, hoogwaardiger en tegelijkertijd sterker een cultuur- en luxeproduct. De enorme hoeveelheden eenvoudige rode wijn die Europa decennialang kenmerkten, zullen daarentegen verder afnemen. Frankrijk maakt deze verandering alleen eerder en zichtbaarder mee dan andere landen. Misschien ook wel meedogenlozer, omdat geen ander land zijn identiteit zo nauw met rode wijn heeft verbonden.