(Manfred Klimek / WELT am SONNTAG)
Ze is de alleskunner onder de wij consumenten – en dan vooral onder degenen die niet willen afzien van hun dagelijkse goede glas wijn: de literfles met degelijke wijn, die voor relatief weinig geld zeer degelijke Duitse wijnen bevat. Gemaakt door beslist gerenommeerde wijnmakers, succesvolle wijnmakers die zich zonder grote financiële verliezen ook van dit formaat zouden kunnen ontdoen. Maar dat willen ze niet. Nog niet.
Bovendien is het een flesformaat dat internationaal gezien bijna uit de tijd lijkt, en toch iets bewaart wat elders allang verdwenen is: het idee dat goede wijn niet per se duur hoeft te zijn. Terwijl de wereldwijde wijnmarkt zich steeds verder opsplitst in prestigelocaties, afzonderlijke flessen en narratieve oververheffing, bestaat er in Duitsland een parallelle wereld waarin topwijngoederen heel vanzelfsprekend wijnen per liter bottelen. Geen tweede keus, maar zorgvuldig gemaakte, vaak verrassend precieze wijnen die voortkomen uit dezelfde wijnbouwcultuur als de eveneens betaalbare, maar uiteindelijk toch duurdere domeinwijnen – bijna altijd gebotteld in de gebruikelijke formaten van 0,75 liter.
En toch raken deze flessen, ondanks alle voor consumenten zichtbare voordelen, steeds meer in de vergetelheid. De handel houdt namelijk van het vertelbare, van wat kan worden opgevoerd; van wat qua prijs en herkomst steeds verder kan worden aangescherpt. De literfles onttrekt zich daarentegen aan deze logica. Ze is te eenvoudig, te helder in haar idee als schenkwijn, te weinig spectaculair. Tegelijkertijd verdwijnt ook de doelgroep waarvoor ze ooit werd gemaakt: mensen die zich een goed glas wijn willen veroorloven zonder er een gebeurtenis van te maken. Een glas bij het eten, in het dagelijks leven, 's avonds om te ontspannen op het balkon, terras of in de tuin – want literwijnen zijn vooral witte wijnen, zomerwijnen.
De wijngoederen zelf verkeren daarbij in een conflict dat niet naar buiten toe wordt gecommuniceerd. Want elke goede literwijn roept de vraag op waarom de domeinwijn van hetzelfde wijngoed meer zou moeten kosten. De literfles blijft daarom vaak onderbelicht – een product dat bestaat, maar zelden op de voorgrond treedt.
Nuchter beschouwd is ze daarbij een Duitse singulariteit. In Frankrijk bestaat bijvoorbeeld wel het idee van de “vin de soif”, de eenvoudige, drinkbare wijn, en grote huizen zoals Domaines Barons de Rothschild maken beslist toegankelijke kwaliteiten voor weinig geld. Maar het formaat van de liter, deze bewuste keuze voor meer wijn bij gelijkblijvende kwaliteit, komt daar nauwelijks voor.
In Duitsland daarentegen heeft de literfles haar wortels in de horeca, in de schenkwijn, in de open uitschenking. Ze is geen statement, maar een culturele permanente installatie. Een liter wijn die gedeeld wil worden, die niet mikt op het moment van proeven, maar eenvoudigweg op drinkplezier. Het afnemende drinkplezier van jongere generaties na 2000 is haar probleem – en tegelijk haar kans. Want ze staat voor iets wat de wijn steeds meer kwijtraakt en waar ook de jongere generatie niet langer heimelijk naar zoekt: vanzelfsprekendheid.
Het staat buiten kijf dat het oogstmateriaal voor deze wijnen afkomstig is van de eerste oogst, de vooroogst, waarbij alle druiven worden uitgesorteerd die het wijngoed niet langer wil laten rijpen. En het staat buiten kijf dat delen van het oogstmateriaal ook afkomstig zijn van gekwalificeerde aankopen bij betrouwbare druivenleveranciers. Ondanks deze nivelleringen, die als een kwalitatieve beperking worden ervaren, kan geen wijnbouwbedrijf met naam en faam het zich veroorloven ook maar één fles wijn van het domein te laten vertrekken die niet eveneens de kwaliteitscriteria van de duurste wijn van het wijngoed in zich draagt. Want een slechts gemiddelde wijn van een voor kwaliteit bekend wijngoed zou – vooral in tijden van sociale media – een ramp zijn.
Het is dus tijd om deze flessen serieus te nemen. Niet als curiosum, maar als wat ze zijn: een van de laatste werkelijk democratische vormen van wijnaanbod.
De Silvaner in de literfles van de ook in de sterrenhoreca vertegenwoordigde Winzerhof Stahl (vanaf € 6,50; de iets hoogwaardiger gebottelde variant met de naam “Kilo” voor € 9,50) uit Simmershofen in Franken laat zien hoe helder en fris deze categorie kan zijn wanneer ze echt serieus wordt genomen. Geen decoratieve bovenbouw, maar een precieze, rechtlijnige wijn die het druivenras reduceert tot zijn ook krachtige essentie. Frisheid, een koele lijn, daarbij die typische, licht bittere kruidigheid die het gehemelte wakker houdt.
Het Juliusspital in Würzburg interpreteert de Silvaner per liter (vanaf € 8,50) iets klassieker. Hier is meer rondheid, meer Frankisch-oenologische vanzelfsprekendheid in het spel. Het fruit oogt rijper, de wijn als geheel wat zachter, zonder zijn contouren te verliezen. Een Silvaner die minder op spanning inzet dan die van Stahl, maar op balans – en precies daarin zijn kracht vindt.
Bij Zehnthof Luckert in Sulzfeld am Main, een werkelijk grote Frankische wijnmaker met wijnen van wereldfaam, wordt de Silvaner per liter (vanaf € 11,50) het understatement van groot vakmanschap. De wijn is schraal, precies, bijna streng van opzet. Minder fruit, meer structuur, meer zouten uit de bodem, een duidelijke signatuur die niet naar de gunst dingt. Dat een dergelijke stijl in een literfles opduikt, is bijna een statement op zich.
Het Weingut Schenk in Randersacker brengt ten slotte een Silvaner per liter (vanaf € 8,50) in het spel die iets opener en toegankelijker overkomt, zonder ooit banaal te worden. De Silvaner toont fruit, maar gecontroleerd, blijft droog, zuiver en helder. Een wijn die precies waarmaakt wat men van deze categorie hoopt: betrouwbaarheid zonder verveling.
De Rivaner per liter (Müller-Thurgau) van wijngoed Uli Metzger uit Grünstadt in de Palts (vanaf € 5,40) is misschien de meest onderschatte wijn in deze selectie. Een druivenras dat lange tijd niet geheel ten onrechte als onbeduidend gold, maar hier met verbazingwekkende precisie tot kwaliteitswijn wordt verwerkt. Licht, fris, met helder fruit, zonder een storende banaliteit in de zoetheid. En ver verwijderd van de vele onbeduidende wijnen waarvoor Müller-Thurgau in Duitsland nog altijd moet opdraaien.
Het Paltsische Weingut Hammel brengt met zijn twee prominentste literflessen een bijna speelse uitbreiding van het idee in het spel. De Riesling “Literweise” (vanaf € 6,36) toont zich sappig, direct, met heldere zuren en ongecompliceerd fruit. Geen grote diepgang, maar een verbazingwekkende drinkbaarheid die precies bij het formaat past. De rosé “Literweise” (Dornfelder & Pinot Noir, vanaf € 5,79) zet daarentegen sterker in op fruit en ook kracht, maar blijft altijd fris en stimulerend – bijna terloops goed.
De Riesling van het Deisesheimse wijngoed Von Winning in literformaat (vanaf € 7,10) lijkt op een gecontroleerde spagaat. Het huis, bekend om ambitieuze, vaak door hout getekende wijnen, laat hier zien dat ook in de eenvoudigste categorie reductie mogelijk is. Helder, precies, met zuivere zuren en fruit dat nooit domineert en de bodemzouten hun plaats laat. Een literwijn met herkomst, zonder die uit te stallen.
David Spies, wijnmaker in Rheinhessen en keldermeester van de bekendste Riesling in de restauratiewagens van de DB, levert een Riesling per liter die misschien het dichtst bij het ideaal van deze categorie komt. Een Riesling die niets anders wil dan goed zijn. Fris, rechtlijnig, met precies de juiste balans tussen fruit en zuren. Geen statement, geen concept – maar gewoon een wijn die er is wanneer je hem nodig hebt.