(Claude Auguste is een Zuid-Tiroolse advocaat in Verona en studeerde ook staatsrecht)
In 1975 stierf de Spaanse dictator Francisco Franco. Portugal had een jaar eerder met de Anjerrevolutie zijn autoritaire verleden overwonnen, Griekenland had een einde gemaakt aan de heerschappij van de kolonels. In hetzelfde decennium begon in mijn Italiaanse vaderland een kleine oenologische revolutie, waarvan destijds bijna niemand de mondiale economische en cultuurhistorische betekenis kon overzien. Enkele Toscaanse wijnproducenten hadden besloten de wettelijke en smaakconventies van hun herkomstgebied te negeren en wijnen volgens hun eigen opvattingen te maken. Daarmee vestigden zij een nieuwe categorie grote Italiaanse rode wijnen, die later onder de benaming Supertuscans internationale bekendheid zouden verwerven.
De Sassicaia, waarvan de eerste commercieel op de markt gebrachte jaargang 1968 was, en de Tignanello van de jaargang 1971 waren ook een uitdrukking van een veranderend maatschappelijk zelfbeeld. Italië had zich binnen enkele decennia ontwikkeld van een overwegend agrarisch en deels bittere armoede kennend land tot een van de belangrijkste industrielanden van het Westen. Zijn mode, design, architectuur en auto's verwierven internationale aanzien. Nu volgde de wijn.
In 1976 organiseerde de Britse wijnhandelaar Steven Spurrier die legendarische blindproeverij in Parijs, waarbij Californische wijnen enkele van de meest gerenommeerde Franse wijnen overtroefden. Het Judgment of Paris is inmiddels onderwerp van boeken, films en talrijke oenologische legendes. De werkelijke betekenis ervan lag echter minder in de rangschikking van de afzonderlijke wijnen dan in de ontmanteling van een tot dan toe grotendeels onaantastbare culturele autoriteit. Voortaan hoefde de herkomst van grote wijnen niet langer gelegitimeerd te worden door eeuwen Europese geschiedenis. Een wijnproducent uit Californië kon zich op gelijke voet meten met de eigenaar van een Frans château. Voor de geschiedenis van de wijn waren de jaren zeventig daarmee van vergelijkbare betekenis als voor de geschiedenis van de moderne democratie. Overgeleverde hiërarchieën verloren aan bindende kracht, maatschappelijke en economische mogelijkheden tot opwaartse mobiliteit namen toe, en de legitimatie van autoriteit moest steeds meer door prestaties worden geleverd.
Ik wil het verband tussen deze ontwikkelingen niet overdrijven. De geschiedenis kent genoeg welwillende historici die uit het gelijktijdig plaatsvinden van twee gebeurtenissen hun oorzakelijke verband probeerden af te leiden. Toch is het de moeite waard om de ontwikkeling van de internationale wijnbouw in de afgelopen halve eeuw ook vanuit politiek en staatsrechtelijk perspectief te beschouwen.
Want de moderne wijn is in aanzienlijke mate een product van de liberale wereldorde. Dat betekent geenszins dat de democratie de grote wijn heeft uitgevonden. De geschiedenis van de Europese kwaliteitswijnbouw heeft buitengewoon veel te danken aan kloosters, adel en monarchale maatschappelijke ordeningen. De ontwikkeling van Bourgogne, Bordeaux en de Rheingau zou zonder kerkelijk en aristocratisch grondbezit nauwelijks voorstelbaar zijn. De Europese vorstenhuizen hadden een aanzienlijke appetijt voor goede wijnen, en zelfs uitgesproken onaangename monarchen konden over een uitstekende smaak beschikken.
Wat in de tweede helft van de twintigste eeuw veranderde, was de maatschappelijke beschikbaarheid van deze cultuur. Eeuwenlang was belangrijke wijn een privilege geweest. Hij maakte deel uit van het representatie-instrumentarium van de machtigen, en later ook van het zelfbeeld van de welgestelde burgerij. De liberale samenlevingen van de naoorlogse periode creëerden daarentegen een steeds bredere middenklasse, die zich toegang kon verwerven tot de genotmiddelen van de voormalige heersende klassen. Goed onderwijs, carrièrekansen, stijgende inkomens, internationale mobiliteit en de geleidelijke verkorting van de arbeidstijd openden voor miljoenen mensen mogelijkheden die voor hun ouders en grootouders nog gesloten waren gebleven.
Ze reisden naar Frankrijk en Italië, leerden de regionale keukens kennen, brachten enkele flessen wijn mee naar huis en begonnen zich voor de herkomst ervan te interesseren. Uit de incidentele aankoop ontwikkelde zich een passie. Uit die passie ontstond op zijn beurt een markt die tot dan toe in deze vorm niet had bestaan.
Ook de maatschappelijke positie van de wijnboer veranderde. De wijnbouwers, wier werk generaties lang als agrarische activiteit was beschouwd, promoveerden tot ondernemers, internationaal gewaardeerde specialisten en soms zelfs kunstenaars. Hun individuele interpretatie van een landschap interesseerde plotseling mensen op andere continenten. Wijnbouwers en wijnbouwsters werden uitgenodigd voor proeverijen in Londen, New York, Tokio en later Hongkong. Hun wijnen werden in tijdschriften besproken, naar hun opvattingen werd in interviews gevraagd en hun ondernemersbeslissingen werden aandachtig gevolgd. Wat een opmerkelijke carrière heeft deze beroepsgroep in enkele decennia doorgemaakt!
Het hoogtepunt van deze ontwikkeling begon na 1989. Met de ineenstorting van het Europese communisme, de ontbinding van de Sovjet-Unie en de toenemende integratie van Aziatische economieën in de wereldhandel ontstond een veiligheids- en welvaartsbelofte van historische dimensie. Het liberale Westen had zich economisch weten te bewijzen. Talrijke voormalige socialistische staten streefden naar politieke en economische integratie in Europa. Het communistisch geregeerde China voerde sinds het einde van de jaren zeventig een steeds meer marktgericht georganiseerde economie en trad in 2001 toe tot de Wereldhandelsorganisatie.
De opvatting dat ook de politieke systemen van deze landen zich ooit zouden liberaliseren, bleek, zoals we nu weten, aanzienlijk voorbarig. Economische openheid en politieke vrijheid zijn twee zeer verschillende zaken. Destijds heerste er echter een vertrouwen dat zelfs degenen aangreep die weinig van politieke theorieën begrepen en zich voornamelijk voor de ontwikkeling van hun ondernemingen interesseerden. Op dit vertrouwen werd met champagne en wijn geproost.
In de restaurants van Londen en Frankfurt, in de nieuw geopende luxehotels van Oost-Europa, in de bestuurskamers van New York, in de privéclubs van Shanghai en Hongkong werden de successen van de globalisering gevierd met Europese en Amerikaanse topwijnen. Bordeaux kreeg in delen van Azië de status van culturele valuta. De grote champagnehuizen breidden zich uit, Italiaanse wijnen vestigden zich op internationale wijnkaarten en zelfs kleine familiewijnbedrijven die decennialang grotendeels onbekend waren gebleven buiten hun regio, vonden klanten in overzeese gebieden. De culturele drank was een cultdrank geworden.
De wijn profiteerde daarbij van een bijzondere eigenschap. Hij had een herkomst, een geschiedenis en een persoonlijkheid. In een economie waarin producten steeds meer gestandaardiseerd raakten en bedrijven wereldwijd dezelfde goederen onder dezelfde merken verkochten, ontwikkelde juist de geografische en smaakmatige uniciteit van een landbouwproduct zich tot een aanzienlijk economisch voordeel.
De globalisering maakte de wereldwijde marketing van het lokale mogelijk. Een wijnbouwer uit Piemonte hoefde zijn vaderland niet te verlaten om in San Francisco of Singapore economisch succesvol te zijn. Hij hoefde zijn productievolume zelfs niet wezenlijk te verhogen. Onder gunstige omstandigheden volstond het om zijn wijn te verbeteren en de prijs dienovereenkomstig aan te passen.
Men moet deze prestatie van de liberale wereldeconomie juist vandaag niet onderschatten. Zij stelde talrijke boerenfamilies in staat hun grondbezit te behouden, hun historische gebouwen te renoveren, in de opleiding van hun kinderen te investeren en in regio's te blijven die anders door vertrek en economische neergang getroffen zouden zijn.
Als wijnliefhebber en advocaat interesseren mij in deze ontwikkeling vanzelfsprekend ook de juridische voorwaarden. Een wijngaard is een langetermijninvestering, waarvan de rentabiliteit afhangt van juridische en politieke omstandigheden die de eigenaar slechts in beperkte mate kan beïnvloeden. Wie vandaag wijnstokken plant, moet erop kunnen vertrouwen dat hijzelf of zijn nakomelingen over dertig, veertig of vijftig jaar over de vruchten van dit werk zullen kunnen beschikken.
Zekerheid van eigendom, betrouwbare regelingen voor erfopvolging, contractvrijheid, onafhankelijke rechtbanken en een zekere mate van voorspelbaarheid van overheidshandelen zijn voor deze beroepsgroep van groot belang. Daarbij komen de mogelijkheden van vrij goederenverkeer, internationale samenwerking en onbelemmerde uitwisseling van wetenschappelijke kennis. Een liberale democratie garandeert geen uitstekende wijnen. Zij kan echter uitstekende voorwaarden scheppen voor hun ontstaan en economische levensvatbaarheid.
Daarom valt op dat het grootste deel van de wereldwijde wijnproductie tegenwoordig plaatsvindt in staten met een democratische staatsinrichting. Italië, Frankrijk, Spanje, Duitsland, Oostenrijk, de Verenigde Staten, Australië, Nieuw-Zeeland, Argentinië, Chili en Zuid-Afrika vormen een wezenlijk deel van de internationale wijnindustrie. Alleen al de Europese Unie was in 2025 goed voor ongeveer zestig procent van de mondiale wijnproductie.
Zeker heeft deze geografische spreiding ook klimatologische, historische en religieuze oorzaken. Er zijn uitstekende wijnen uit politiek onvrije landen, en China heeft zich de afgelopen decennia aanzienlijk ingespannen om een eigen kwaliteitswijnsector op te bouwen. Ook de opkomst van de Chileense wijnbouw begon gedeeltelijk al onder de dictatuur van Pinochet. Economisch succes is onder autoritaire regeringen geenszins uitgesloten. De bewering dat alleen vrije mensen goede wijn zouden kunnen maken, zou historisch onhoudbaar en oenologisch nogal gewaagd zijn - maar is niet volledig uit de lucht gegrepen.
Toch lijkt de buitengewone diversiteit van de huidige wijnwereld mij op bijzondere wijze verbonden met het liberale model. Een functionerende wijnmarkt leeft van individuele beslissingen, uiteenlopende smaken, concurrerende overtuigingen en de mogelijkheid om van gevestigde opvattingen af te wijken. Hij heeft behoefte aan een kritisch publiek, onafhankelijke auteurs, experimenteerlustige restaurateurs en consumenten die zich een eigen oordeel veroorloven. Ook de Supertuscans ontstonden uiteindelijk omdat enkele mensen de opvattingen van hun bevoegde autoriteiten niet wilden volgen.
Vandaag maken we een ontwikkeling mee die reden tot enige zorg geeft. De liberale democratie en de internationale wijnindustrie komen tegelijkertijd onder druk te staan. Beide verliezen aan maatschappelijke vanzelfsprekendheid, beide worden geconfronteerd met de erosie van die economische en culturele voorwaarden die hun opkomst mogelijk hadden gemaakt. Het Zweedse V-Dem-instituut identificeerde in zijn democratiseringsrapport voor 2026 in totaal 44 staten waarin processen van autocratisering plaatsvinden. Slechts 18 staten bewogen zich in de richting van verdere democratisering. Volgens de berekeningen van het instituut ligt de gemiddelde mate van democratische vrijheid, gerelateerd aan de wereldbevolking, inmiddels weer op het niveau van de late jaren zeventig. Uitgerekend de periode dus waarin de moderne internationale wijncultuur haar opkomst begon.
De Internationale Organisatie voor Wijnstok en Wijn meldt ondertussen een wereldwijd wijnverbruik van naar schatting 208 miljoen hectoliter voor het jaar 2025. Het mondiale wijngaardareaal kromp voor het zesde jaar op rij. Ook de internationale wijnhandel verloor zowel aan volume als aan waarde.
Het zou onzorgvuldig zijn om uit deze twee statistische ontwikkelingen direct een causaal verband af te leiden. De wijnindustrie wordt getroffen door klimaatveranderingen, demografische ontwikkelingen, veranderde consumptiegewoonten en in sommige regio's aanzienlijke structurele overcapaciteit. Sommige van deze problemen bestonden al tijdens de grote economische groeifase. Maar de crisis van de liberale wereldorde verergert ze.
De renaissance van het protectionisme, de instelling van nieuwe douanebarrières, de politieke instrumentalisering van handelsbetrekkingen, de blijvende belasting van de Europese middenklasse door stijgende kosten van levensonderhoud en de geopolitieke onzekerheid treffen een sector die decennialang had vertrouwd op de internationale openstelling van de markten. De wijnbouwer in Toscane, aan de Moezel of in Bourgogne kon er twintig jaar geleden nog van uitgaan dat hem in de toekomst verdere afzetmarkten ter beschikking zouden staan. Tegenwoordig moeten zij ermee rekenen dat zij reeds ontsloten markten door politieke beslissingen ook weer kunnen verliezen.
Zelfs de Chinese markt heeft een aanzienlijk deel van zijn vroegere dynamiek verloren. De Volksrepubliek, die ooit als opkomend land werd aangeduid, is allang een industriële en technologische grootmacht, waarvan de economische confrontatie met het Westen de voorwaarden van de wereldhandel wezenlijk beïnvloedt. De hoop dat met toenemende Chinese welvaart het politieke liberalisme en de westerse genotscultuur zich in gelijke mate zouden verbreiden, is een illusie gebleken.
De wijnbusiness is daarbij een bijzonder gevoelige indicator van maatschappelijk vertrouwen. Bijna niemand heeft goede Bordeaux nodig om zijn materiële bestaan veilig te stellen. Men koopt hem omdat men zich iets wil veroorloven, omdat men een succes viert, omdat men gasten verwacht of omdat men uitkijkt naar een mooie avond. Ook de aankoop van een wijn die men pas over twintig jaar van plan is te drinken, getuigt van een aanzienlijke mate van vertrouwen in de toekomst.
Wie zich daarentegen zorgen maakt over zijn baan, zijn pensioenvoorziening of de politieke stabiliteit van zijn land, zal zijn prioriteiten soms opnieuw rangschikken. De vraag naar genotmiddelen heeft ook een psychologische dimensie, waaraan de klassieke economische analyses naar mijn mening te weinig aandacht besteden.
Bovendien is binnen onze westerse samenlevingen een verandering in het vrijheidsbegrip waar te nemen die mij als conservatieve liberaal enig ongemak bezorgt. De bereidheid om volwassen mensen de verantwoordelijkheid voor hun particuliere beslissingen te laten dragen, verliest op sommige gebieden aan steun. Dat geldt ook voor het genot van alcoholische dranken.
De medische risico's van alcoholgebruik staan buiten kijf. Daarover voorlichting geven behoort tot de legitieme taken van de staat en zijn instellingen. Een liberale samenleving mag best wensen dat haar burgers gezond leven. Zij moet hun echter toestaan dat gezondheid voor het individu niet noodzakelijkerwijs de enige of hoogste waarde van zijn bestaan vormt. De reikwijdte van staatszorg en de grenzen van maatschappelijke betutteling zijn daarom ook een kwestie van ons liberale zelfbeeld.
Daarbij zou het onjuist zijn om elke gezondheidsbeleidsmatige regulering al als uitdrukking van een autoritaire gezindheid te interpreteren. Ook vrijheidslievend ingerichte staten hebben regels nodig. Beslissend is of deze regels proportioneel zijn, of zij een openbare toetsing kunnen doorstaan en of het individu voldoende ruimte voor een eigen verantwoordelijkheid dragende levensgestaltung behoudt.
De wijnindustrie zou aan dit debat moeten deelnemen. Zij zou dat echter met iets meer intellectuele ambitie moeten doen dan zij tot dusver heeft gedaan. Haar belang kan niet beperkt blijven tot het veiligstellen van haar omzet. Het betreft ook de culturele betekenis van zelfgekozen genot in een vrije samenleving.
En ten slotte wordt in de discussies over de toekomst van de wijn graag vergeten dat deze een bijzondere vorm van maatschappelijke ontmoeting mogelijk maakt. Aan tafel ontmoeten mensen elkaar die verschillende politieke overtuigingen, beroepsmatige belangen en persoonlijke ervaringen hebben. Enkele uren lang delen zij een gemeenschappelijk onderwerp van aandacht. Ze praten met elkaar, spreken elkaar tegen en krijgen soms zelfs begrip voor de opvattingen van hun gesprekspartner.
Zeker is er ook aan gedekte tafels menige oorlog besloten. Ik wil wijn niet romantiseren als vredestichter. Maar de bereidheid tot gezamenlijk genieten, gastvrijheid en beschaafde tegenspraak behoort tot die culturele verworvenheden zonder welke een liberale democratie op de lange termijn maar moeilijk kan blijven bestaan. Historici van het politieke publieke domein hebben de betekenis van de Europese koffiehuizen, salons en herbergen voor de ontwikkeling van de moderne burgerij afdoende beschreven. Want een democratie heeft plaatsen buiten de staat nodig waar mensen met elkaar omgaan en hun opvattingen kunnen vormen. De Europese tafellcultuur was en is ook zo'n plaats.
Mogelijk zullen we de decennia tussen de jaren zeventig van de vorige eeuw en het begin van het derde decennium van deze eeuw ooit beschouwen als een buitengewone historische periode. Als een tijd waarin democratische vrijheid, economische voorspoed, internationale verstandhouding en een enorme uitbreiding van individuele genotsmogelijkheden samenkwamen in een bijzondere maatschappelijke constellatie.
Dat dit tijdperk ons vanzelfsprekend voorkwam, behoorde tot zijn grootste voordelen en was tegelijk een van zijn grootste gevaren. We hielden het bereikte voor een blijvende toestand. We geloofden dat de economische vervlechting van de mensheid politieke conflicten geleidelijk zou verzachten, dat de wereldwijde welvaart zou blijven groeien en dat de vrijheid van het individu op de lange termijn de overhand zou krijgen. We hebben op deze toekomst geproost. Nu moeten we ons afvragen of we genoeg hebben gedaan voor haar voortbestaan.
De internationale wijnindustrie heeft een vitaal belang bij het herstel van een betrouwbare, open en vreedzame wereldorde. Zij heeft er eveneens belang bij dat brede bevolkingslagen economisch welvaren en dat het individu de vrijheid heeft zijn leven naar eigen opvattingen in te richten. Zij zou daarom moeten begrijpen dat haar toekomst ook buiten de wijngaarden wordt bepaald.
Ik ben niet van mening dat met het verval van de liberale democratie ook de grote wijn zou verdwijnen. Vermogende mensen zullen er onder elke politieke orde zijn, en de machthebbers van autoritaire staten hebben, zoals de ervaring leert, weinig neiging zichzelf die genoegens te ontzeggen die zij anderen onthouden. Wat we zouden kunnen verliezen, is iets historisch veel kostbaarders: de deelname van brede lagen aan een van de oudste genotculturen van de mensheid, waaraan decennialang is gewerkt.
De grote wijn zou weer een privilege van weinigen worden. Daarmee zou zich na een halve eeuw van buitengewone vrijheid een historische cirkel hebben gesloten. En zouden we slechts zijn aangekomen waar we eeuwen geleden al eens waren.