Manfred Klimek & redactie
Welke wijnstokken moeten blijven – en welke mogen/moeten verdwijnen? Deze vraag wordt momenteel niet openbaar besproken in de Duitse wijnbouw. Maar in een economisch commentaar op WELT-Online was gisteren sprake van een daling van het wijngaardareaal met binnenkort minstens 50%. Is dit opnieuw typisch Duitse crisisretoriek? Het Duitse zwelgen in het worstcasescenario? In elk geval: 50% lijkt, ondanks alle ongunstige omstandigheden van dit “tijdperk”, veel te hoog gegrepen.
Welke wijngaardoppervlakken moeten dus verdwijnen? De vraag wordt momenteel stilletjes maar vaak gesteld: door ambtenaren van de deelstaten en onder toerisme-experts. Wij stellen de vraag: Wie bepaalt wat blijft en wat verdwijnt? Dat is van existentieel belang. Want wat vandaag als “toeristisch waardevol” geldt, beslist misschien morgen over het wel of niet voortbestaan van hele wijngebieden.
Van buitenaf gezien lijkt de Duitse wijnbouw een succesverhaal met een cultureel kwaliteitslabel: goed onderhouden wijngebieden, glooiende en zeer steile hellingen, een glas Riesling aan de Saarschleife. Maar achter deze ansichtkaartidylle begint de onzekerheid. Stijgende kosten, dalende consumptie en massale overproductie zetten veel bedrijven onder druk. In 2024 komt daar nog een klap bij: een aanzienlijk lagere opbrengst als gevolg van extreme weersomstandigheden. En gisteren opnieuw hagel in Rheinhessen, met aanzienlijke schade.
Ondanks de kleinere oogst blijft de prijsdruk hoog, legt professor Simone Loose van de Hochschule Geisenheim uit in een gesprek met WELT (2024). “De prijs voor bulkwijn in de Palts ligt momenteel rond de 70 cent per liter – maar de productiekosten bedragen minstens 1,20 euro.” Zelfs wijnbedrijven met een sterke rechtstreekse verkoop voelen de terughoudendheid, zo valt op dezelfde plek bij het VDP te lezen: vooral in eigen land neemt de vraag af en ook de horeca houdt zich terug.
Maar midden in deze crisis dringt juist die grotere, ongemakkelijke vraag zich op: Welke teeltoppervlakken hebben nog toekomst – en welke niet? Of preciezer: Welke oppervlakken zullen verdwijnen – en welke blijven omdat ze een “toeristische waarde” hebben?
Loose van Geisenheim sprak het in 2024 openlijk uit: om een verdere prijsdaling te voorkomen, moet de productiehoeveelheid worden aangepast – en daarbij moet ook worden beslist welke wijngebieden op lange termijn überhaupt nog economisch levensvatbaar zijn. Wat hier in een terzijde meeklinkt, is explosief: het gaat om een selectie. Zullen wijnhellingen die geen gasten aantrekken, geen pittoreske beelden opleveren en geen bezoekerscentrum herbergen, in de toekomst hun bestaansrecht verliezen?
Christian Schwörer, secretaris-generaal van de Duitse wijnbouwvereniging, brengt eveneens in een gesprek met WELT het concept van de “rotatiebraaklegging” ter sprake. Het idee: na het rooien van een wijngaard blijft het aanplantrecht zes jaar behouden. Wijnboeren zouden deze tijd kunnen gebruiken om bloemenweiden aan te leggen die de biodiversiteit bevorderen. Een ecologisch zinvol model – maar economisch ontoereikend. De EU-subsidie bedraagt 200 euro per hectare, terwijl volgens Schwörer ongeveer 3.000 euro nodig zou zijn om alleen al de vaste kosten te dekken.
In deze economisch gespannen situatie wordt zichtbaar hoe ongelijk de kansen voor de toekomst verdeeld zijn. Wie wijnbouw bedrijft in gebieden die toeristisch aantrekkelijk zijn, landschappelijk charme hebben of cultureel vermarkt kunnen worden, heeft betere kaarten. Anderen – in structureel zwakke regio’s, ver weg van wijnwandelroutes – moeten braakleggen of omschakelen. Maar: wie neemt deze beslissingen? De markt? De politiek? De wijnboeren zelf? Waarschijnlijk vooral de politiek. Sommige wijnboeren in Rheinhessen en de Palts zouden dit als een waarschuwing moeten opvatten.
De sector vraagt om meer steun: belastingvoordelen, advies en een krachtiger politiek engagement voor de wijncultuur. “De wijnboer van vandaag en morgen moet niet alleen een goede wijnmaker zijn – hij moet meer dan ooit ook ondernemerskwaliteiten meebrengen”, zegt Loose, studiemedewerker in Geisenheim, in WELT. Zij pleit voor professionele klantenbinding en benadrukt: “Een goed onderhouden digitale klantendatabase is tegenwoordig eigenlijk waardevoller dan het wijngaardareaal zelf.” Een zin die veelzeggend is.
Want de concurrentiestrijd om te overleven is al lang in volle gang. De demografische ontwikkeling – jongeren drinken minder en ouderen om gezondheidsredenen – doet de wijnconsumptie als geheel dalen. De roep om abstinentie, ook van officiële zijde zoals de Deutsche Gesellschaft für Ernährung, wordt luider. Christian Schwörer spreekt dit in WELT tegen: er ontbreekt wetenschappelijk betrouwbaar bewijs voor de aanbevelingen om volledig af te zien van alcohol.
In plaats daarvan pleit hij voor een “marktverbreding” en vraagt hij om duidelijke politieke signalen ten gunste van de wijncultuur. “Wijn is niet alleen een landbouwproduct – het is ook een onderdeel van ons culturele erfgoed”, zegt Daniela Schmitt, minister van Wijnbouw van Rijnland-Palts. Ernst Büscher van het Deutsches Weininstitut herinnert eraan dat in dit land weliswaar twee keer zoveel wijn wordt geconsumeerd als geproduceerd – maar dat slechts 42 van de 100 flessen uit Duitse regio’s afkomstig zijn.
Een nuchtere blik op de markt laat zien: Italië en Spanje domineren het lagere prijssegment. Wie in de supermarkt wijn koopt voor twee of drie euro, zal moeilijk over te halen zijn om acht euro te betalen.
Blijft de vraag: wie bepaalt welke oppervlakken verdwijnen – en welke blijven? De toplocaties met uitzicht? De economisch levensvatbare? De toeristisch exploiteerbare? Of is er toch nog een visie die zich niet alleen richt op marktlogica en Instagram-geschiktheid?
De herinrichting van het wijnlandschap is begonnen. Het is tijd om erover te praten, wat we verliezen – en wat we willen redden.
(Als u, geachte lezers, dit artikel wilt becommentariëren, verzoeken wij u dit op sociale media te doen (Insta, Facebook, andere), waar deze tekst ook veelvuldig is gedeeld)