(Manfred Klimek / geanimeerde afbeelding: runwayml)
Zondag kiest Hongarije een nieuw parlement. Voor het eerst in jaren achten opiniepeilers en politicologen de oppositie in staat om de regering van Fidez en Viktor Orbán af te lossen. Voordat ik morgen een blik werp op de – zelf ook meegemaakte – politieke beïnvloeding door Fidez in de wijnbouw, gaan we vandaag terug naar het jaar 2023, waarin ik twee wijnmaaksters in de Tokaj bezocht. Deze tekst verscheen in een andere vorm ook in de WELT am SONNTAG, die ter plaatse opdrachtgever van de reportage was.
Er bestaat een oud verhaal. Het hield meerdere eeuwen stand en luidde tot 1945: de beste wijnen ter wereld worden gemaakt in Frankrijk, Duitsland en Hongarije. Maar toen kwamen de twintigste eeuw en de moorddadige ideologieën. Van de drie wijnlanden van wereldformaat uit dit verhaal bleef na het einde van de Tweede Wereldoorlog alleen Frankrijk over. En er kwamen nieuwe wijnlanden bij – Italië, Spanje, de Nieuwe Wereld.
Na de neergang van de ideologische regimes was niets meer zoals het was. De plaatsen aan het wijnbuffet van de wereld werden uiterlijk na 1990 opnieuw bezet. En dat blijft zo. Dus moesten ook de wijnmakers en wijnhandelaren in Hongarijes bekendste wijnregio, de Tokaj, zichzelf opnieuw uitvinden. In de afgelopen tien jaar wordt dit opnieuw uitvinden – en dat in een land waar machismo vooral in de plattelandsregio’s deel uitmaakt van het dagelijks leven – steeds meer toevertrouwd aan wijnmaaksters en wijnmanagers die, heel stilletjes, de wijnen van de Tokaj opnieuw vormgeven: eleganter, preciezer, stiller, Europeser en bovenal gemakkelijker drinkbaar; een ontwikkeling waar ook menig westers wijngebied baat bij zou hebben.
Judith Bott weet veel van koeien. De inmiddels 47-jarige landbouwwetenschapster wilde koeien fokken; ze droomde van een veehouderij, gelukkige herkauwers op natuurlijke weiden in het oosten van Slowakije, waar Judith en haar man Jozef vandaan komen – uit het kleine, vergeten deel van het grensoverschrijdende gelijknamige wijnbouwgebied.
Maar toen kwam de wijnbouw, deze “hogere interesse”, zoals Bott zegt, waarschijnlijk om het veelgebruikte woord passie te vermijden. Judith Botts hogere interesse geldt vooral en vrijwel uitsluitend de regio Tokaj en de druivenrassen furmint en lindenblättriger, en voor het aspect wat deze autochtone druivenrassen, ook droog gevinifieerd, de wijnwereld te vertellen hebben. Natuurlijk kan Bott ook zoete wijnen maken, iedereen hier kan zoete wijnen maken. Maar de koninginndiscipline in de Tokaj heet sinds ongeveer tien jaar: droge furmint en lindenblättriger – tegenwoordig zijn er meer droge Tokajers dan de eeuwenlang geroemde fruitzoete wijnen. Kun je zeggen dat de Tokaj zichzelf opnieuw heeft uitgevonden? “Dat kun je zeggen”, zegt Bott, die tegenwoordig ook de Hongaarse nationaliteit bezit, “want zonder de droge wijnen zou de Tokaj vandaag waarschijnlijk nauwelijks nog betekenis hebben.”
Judith Bott en haar man Jozef wonen sinds zes jaar op hun wijngoed, hun Bott-Pince in Bodrogkeresztúr – vroeger waren woon- en werkplaats uit financiële noodzaak van elkaar gescheiden. Het huis was ooit een cultureel ontmoetingscentrum, met daaraan een voormalige keramiekfabriek; een groot, deels ongebruikt terrein dat de Botts goedkoop konden verwerven. Wie wil weten hoe je met weinig geld een ook internationaal bekend wijngoed opbouwt, kan bij de Botts in de leer gaan. De ooit letterlijk straatarme drinkers hebben in de afgelopen twintig jaar een stabiel bedrijf opgebouwd, dat ook vandaag nog het merendeel van de druiven uit gepachte wijngaarden haalt – weinig bezit, veel reputatie. Is de wijnbouw in de Tokaj vrouwelijker geworden? “Ik weet niet of je dat in het algemeen zo kunt zeggen”, antwoordt Bott, “maar ik kan ongeveer vijftien wijnmaaksters in de regio noemen. Voor Hongarije is dat een zeer hoog aantal.” Niet alleen voor Hongarije.
Wijnmaaksters? Tot veertig jaar geleden waren die er nauwelijks in de wijnbouw. En als ze er waren, dan was dat omdat er geen mannelijke erfgenaam was die door de ouders, dus door de vader, was aangewezen om het wijngoed voort te zetten. De blik van wijnmakers op wijn was een puur mannelijke blik, want het werk in de wijngaard en de kelder is zwaar lichamelijk werk dat zich jarenlang in de botten nestelt. Wijnmakers waren mannen die op hun zestigste vaak niet meer rechtop konden staan – als ze überhaupt zestig werden.
Toen de wijnbouw, de enige cultuurlandbouw ter wereld, echter steeds meer geld begon op te leveren, konden ook kleine wijngoederen zwaar werk uitbesteden. En toen deze nieuwe wijnbouw, die geld opleverde, bovendien intellectueel potentieel verlangde – dus nadenken over wijngaard, microklimaat, keldertechnieken en het verkoopbeleid van de bedrijven – werden wereldwijd ook dochters van wijnmakers opgeroepen om in het bedrijf te participeren of alleen de leiding te nemen. Dat heeft geleid tot andere, veel betere en beter verteerbare wijnen. En ook tot het inzicht bij veel wijnmakers dat ze ook voor vrouwen wijn maken; nu vooral voor vrouwen die hun wijnen zelf bestellen, kopen en drinken.
Een ander verhaal over eropuit trekken in de wereld en vervolgens terugkeren naar Hongarije vertelt ook de wijnmaakster Vivien Ujvary, maar in deze biografie zit zeer veel unieks, iets wat je in de wijnwereld niet zomaar op dezelfde of vergelijkbare wijze verteld krijgt, want de 39-jarige Ujvary is niet alleen verantwoordelijk voor de wijnen van de Barta-Pince in Mad, maar ook voor de wijnen van haar oude familiewijngoed aan het Balatonmeer. Dit familiewijngoed heeft echter slechts 0,65 hectare olaszrizling en pinot blanc, wat zo goed als niets is, want van deze paar rijen wijnstokken kun je jaarlijks slechts druiven voor ongeveer 2000 flessen produceren. Omdat Ujvary’s Balaton-creaties echter worden geschonken in de Hongaarse toprestaurants met sterren Winekitchen en Textura en in Hongaarse vinotheken als geheime tip gelden, wordt ze in het land beschouwd als een uitzonderlijke wijnmaakster. Dat, en haar internationale carrière, die begon als wijnbouwleerling in Californië en Nieuw-Zeeland, hebben de eigenaars van Barta-Pince ertoe aangezet hun bedrijf toe te vertrouwen aan een wijnmaakster die niet alleen meteen een innemende persoonlijkheid aan de dag legt, maar ook uiterst weloverwogen kan vertellen over de regio, de bodems en het klimaat. En in de wijnen van Barta brengt ze consequent die wijnmaakcultuur in praktijk die je heel goed als vrouwelijk zou kunnen bestempelen en die tegenwoordig als onderdeel van de moderniteit in de wijnbouw verankerd is. Dus elegant, gelaagd vakmanschap dat het hout van de vaten uiterst subtiel maar doeltreffend inzet en de brullende wijnen van gisteren ver in de schaduw stelt. Bestaat er zoiets als een vrouwelijke revolutie in de Tokaj? “Wat ik kan zeggen”, antwoordt Ujvary, “is dat wijnmaaksters hier in de Tokaj waarschijnlijk op minder scepsis stuiten dan elders in Hongarije. En mij zijn in ieder geval geen stenen in de weg gelegd om te doen wat ik juist acht.”