Rod Phillips, inmiddels ook wat ouder, is geen vertegenwoordiger van die gezondheids-politieke beweging die in alcohol voornamelijk een maatschappelijk kwaad ziet. Hij is historicus. En hij beschouwt de huidige ontwikkeling met de kalmte van een man die weet dat culturen ontstaan, veranderen en soms ook verdwijnen. Zijn diagnose verdient aandacht. Zijn vrijwel uitsluitend pessimistische prognose echter ook duidelijk tegenspel.
Phillips beschrijft een generatie jongvolwassenen die in haar levensgewoonten aanzienlijk verschilt van haar ouders en grootouders. Zij drinkt minder alcohol, brengt minder tijd door met vrienden, gaat vroeger uit eten, vermijdt steeds meer het klassieke nachtleven en beschouwt beroepsmatige prestaties, gezondheid en economische zekerheid als primaire levensdoelen. Samen drinken verliest daarmee zijn decennialang vanzelfsprekende plaats in het maatschappelijke leven.
Daar komt de demografie nog bij. In Europa is de leeftijdsgroep van 20- tot 34-jarigen inmiddels aanzienlijk kleiner dan die van 40- tot 54-jarigen. Zelfs als de jongeren evenveel zouden drinken als hun ouders, zou de consumptie op lange termijn afnemen. Als zij bovendien minder drinken, versnelt dit proces. Dat is een argument waar zelfs de creatiefste reclametekstschrijver weinig tegen kan uitrichten. Men kan mensen voor wijn interesseren. Maar men kan geen consumenten op de markt brengen die helemaal niet geboren zijn.
Bijzonder interessant is Phillips' blik op het maatschappelijke isolement. Volgens de door hem aangehaalde Amerikaanse onderzoeken brachten 18- tot 29-jarigen in 2010 gemiddeld dertien uur per week met vrienden door. In 2024 waren dat er nog vijf. Tegelijkertijd groeit het aantal eenpersoonshuishoudens. In Europa woont inmiddels ongeveer een op de vijf huishoudens alleen, in de Verenigde Staten een op de drie.
Als wijn een drank van gezelligheid is, moet deze ontwikkeling hem zorgen baren. Wie alleen thuis zit en op zijn smartphone kijkt, heeft daarvoor noch een Blaufränkisch noch een Grüner Veltliner nodig, maar spul dat je echt omver blaast.
Phillips beschrijft bovendien de verschuiving van het maatschappelijke leven naar de vroege uren van de dag. In Londen en New York wordt steeds vaker om vijf of zes uur 's avonds gegeten. Nachtclubs sluiten, terwijl cafés langer openblijven en jongeren 's ochtends naar alcoholvrije dansevenementen gaan. De nacht, ooit het favoriete terrein van gezellig alcoholgebruik, verliest aan betekenis.
Dat zijn observaties die verder reiken dan de wijnindustrie. Ze betreffen de horeca, de steden, het vrijetijdsgedrag en uiteindelijk de organisatie van ons maatschappelijke samenzijn. Tot zover ben ik het grotendeels met Phillips eens.
Dan begint zijn essay echter uit huidige gedragingen een toekomst af te leiden die mij wat al te stellig lijkt.
Phillips betoogt dat de jongere generaties hebben gebroken met de culturele opvattingen van hun voorgangers. Wijn wordt door hen niet langer gezien als een bijzondere cultuurdrank, maar simpelweg als een alcoholische drank naast andere. Het eeuwenoude verhaal over de culturele uitzonderingspositie van wijn verliest zijn overtuigingskracht. Daar valt aanvankelijk weinig tegenin te brengen. Wie een twintigjarige uitlegt dat hij wijn moet drinken omdat de oude Grieken al wijn dronken, kan rekenen op een zekere radeloosheid bij zijn gesprekspartner. Historische betekenis leidt nog niet tot hedendaags enthousiasme.
Phillips gaat echter een stap verder. Hij acht de pogingen van de wijnindustrie om zich met veranderde communicatievormen, wijntoerisme en nieuwe consumptiegelegenheden tegen de daling te verzetten grotendeels kansloos. De culturele en demografische veranderingen zouden te ingrijpend zijn Hier wordt het problematisch. Want generaties zijn geen afgesloten culturele eenheden. Zij veranderen in de loop van hun leven. Ze verwerven andere gewoonten, andere financiële mogelijkheden en andere interesses. Wie op zijn vijfentwintigste geen wijn drinkt, hoeft op zijn vijfenveertigste nog lang geen geheelonthouder te zijn.
Ook de economische situatie van jongeren verdient een andere weging dan Phillips haar toekent. Hij beschrijft hun zorgen over de baan, de onzekerheid tegenover kunstmatige intelligentie, stijgende woonkosten en het verlies van financiële speelruimte. Daaruit leidt hij een grotere terughoudendheid bij alcoholconsumptie af. Maar gaat het daarbij werkelijk om een culturele afkeer van wijn? Of maken we ook een generatie mee die zich de levenswijze die voor haar ouders nog vanzelfsprekend leek niet langer kan veroorloven? Dat is een aanzienlijk verschil.
Wie een aanzienlijk deel van zijn inkomen aan huur, energie en levensmiddelen moet besteden, zal zich minder vaak een restaurantbezoek met een goede fles wijn kunnen veroorloven. Daaruit volgt echter niet dat hij dat restaurantbezoek cultureel afwijst. Hij kan het zich eenvoudigweg niet veroorloven. Een economisch afgedwongen gedragsverandering moet men niet overhaast verwarren met een vrijwillige culturele keuze.
---------------------------
En hier raakt Phillips, zonder het uitdrukkelijk te onderzoeken, aan een groter maatschappelijk verband waarmee WINEPARTY zich pas enkele dagen geleden heeft beziggehouden. (Tekst van Manfred Klimek)
In zijn essay „De vrijheid, de welvaart en de wijn“ heeft Claude Auguste de these ontwikkeld dat de buitengewone opkomst van de internationale wijncultuur sinds de jaren zeventig nauw verbonden was met de verspreiding van de liberale democratie, de economische opkomst van brede middenklassen en de globalisering. De openstelling van internationale markten, stijgende inkomens en een nieuwe maatschappelijke mobiliteit maakten voor miljoenen mensen de toegang mogelijk tot een genotcultuur die voorheen grotendeels was voorbehouden aan bevoorrechte kringen. Nu eroderen echter de economische en politieke voorwaarden voor deze ontwikkeling. De liberale democratie verliest wereldwijd aan stabiliteit, de internationale economische orde wordt belast door protectionisme en geopolitieke conflicten, en de koopkracht van de middenklassen komt onder druk te staan.
De crisis van de wijnbouw en de crisis van de liberale democratie zijn daarom mogelijk geen van elkaar onafhankelijke verschijnselen. Het zouden verschillende symptomen kunnen zijn van een ingrijpender maatschappelijke verandering.
En precies hier levert Phillips een opmerkelijke aanvulling op ons essay. Terwijl Claude Auguste de politieke en economisch-historische voorwaarden van de wijnboom heeft onderzocht, beschrijft Phillips de veranderingen in het dagelijks leven van de mensen die deze boom ooit hebben gedragen. De onzekerheid, de terugtrekking uit het openbare leven, het verlies van gezamenlijke vrije tijd en de afnemende bereidheid om geld uit te geven aan genot.
Beide beschouwingen leiden vanuit verschillende richtingen tot een vergelijkbaar inzicht: de wijnindustrie dankt haar buitengewone ontwikkeling aan maatschappelijke voorwaarden waarvan het voortbestaan allerminst gegarandeerd is. Om ze in stand te houden is strategie nodig.
----------------------
Phillips bevestigt daarmee niet uitdrukkelijk onze politieke these. Hij levert echter belangrijke observaties die haar ondersteunen. En hij maakt duidelijk waarom de crisis van de wijn niet alleen met maatregelen binnen de wijnsector kan worden overwonnen.
Als nu de economische speelruimte van de middenklassen krimpt, internationale handelsbetrekkingen onzekerder worden en het maatschappelijke vertrouwen afneemt, raakt dat ook de wijn. Zijn crisis is daarmee niet uitsluitend cultureel van aard. Het is evenzeer een crisis van welvaart en maatschappelijke participatie. Het zou interessant zijn geweest als Phillips dit verband sterker had uitgewerkt.
Ook zijn beschrijving van wijn als een geenszins unieke cultuurdrank verdient een genuanceerde beschouwing. Natuurlijk waren er belangrijke beschavingen zonder wijn. Maar uit deze terechte vaststelling volgt niet dat de culturele bijzonderheid van wijn louter een historische inbeelding zou zijn. Wijn is een landbouwproduct waarvan de kwaliteit in buitengewone mate afhankelijk is van herkomst, jaargang, klimaat, bodem, ambachtelijke beslissingen en ontwikkeling in de tijd. Hij verbindt natuur en menselijke arbeid op een manier die een bijzondere vorm van reflectie mogelijk maakt. Over een wijn kan men spreken zoals men over architectuur, muziek of literatuur spreekt. Dat hoeft niet. Maar het kan wel.
Wat de wijnindustrie dringend zou moeten begrijpen: zij kan haar toekomst niet veiligstellen door de consument van vroeger terug te eisen. Zij moet zich bezighouden met de samenleving waarin haar toekomstige klanten zullen leven. Met hun economische mogelijkheden, hun levensgewoonten en hun opvattingen over genot. Zij moet opnieuw begrijpelijk worden zonder banaal te worden. Zij moet de waarde van haar producten kunnen uitleggen zonder hun prijs tot de belangrijkste boodschap te maken. En zij zou de culturele betekenis van wijn niet moeten verwarren met een maatschappelijke aanspraak op de consumptie ervan.
Rod Phillips heeft een belangrijke tekst geschreven omdat hij de wijnindustrie dwingt verder te denken dan de grenzen van haar eigen sector. En omdat zijn observaties laten zien hoe nauw de toekomst van wijn verbonden is met de maatschappelijke ontwikkeling. Zijn vergissing zou kunnen zijn dat hij de huidige culturele verandering al voor haar historische uitkomst houdt. Ik zou de toekomst nog niet afschrijven.
