(Claude Auguste jest południowotyrolskim adwokatem w Weronie – studiował także prawo konstytucyjne)
W 1975 roku zmarł hiszpański dyktator Francisco Franco. Portugalia rok wcześniej przez rewolucję goździków przezwyciężyła swoją autorytarną przeszłość, a Grecja zakończyła rządy junty. W tej samej dekadzie w mojej włoskiej ojczyźnie rozpoczęła się mała rewolucja enologiczna, której znaczenia dla światowej gospodarki i historii kultury niemal nikt wówczas nie potrafił ocenić. Kilku toskańskich producentów wina postanowiło zlekceważyć prawne i smakowe konwencje swojego regionu pochodzenia i wytwarzać wina zgodnie z własnymi wyobrażeniami. W ten sposób stworzyli nową kategorię wielkich włoskich win czerwonych, które później miały zdobyć międzynarodową sławę pod nazwą Supertuscans.
Sassicaia, którego pierwszy rocznik wprowadzony do sprzedaży pochodził z 1968 roku, oraz Tignanello z rocznika 1971 były także wyrazem zmieniającego się społecznego samorozumienia. W ciągu zaledwie kilku dekad Włochy przekształciły się z kraju o przeważająco rolniczym charakterze, w części dotkliwie biednego, w jeden z najważniejszych krajów uprzemysłowionych Zachodu. Ich moda, wzornictwo, architektura i samochody zyskały międzynarodowe uznanie. Teraz przyszła kolej na wino.
W 1976 roku brytyjski handlarz winem Steven Spurrier zorganizował w Paryżu legendarną degustację w ciemno, podczas której wina kalifornijskie triumfowały nad niektórymi z najbardziej renomowanych francuskich trunków. Judgment of Paris stał się już tematem książek, filmów i licznych enologicznych legend. Jego właściwe znaczenie polegało jednak mniej na miejscach zajętych przez poszczególne wina, a bardziej na pozbawieniu władzy autorytetu kulturowego, który do tej pory pozostawał w dużej mierze niekwestionowany. Odtąd pochodzenie wielkich win nie musiało już być legitymizowane przez stulecia europejskiej historii. Producent wina z Kalifornii mógł mierzyć się na równi z właścicielem francuskiego château. Dla historii wina lata siedemdziesiąte miały zatem podobne znaczenie jak dla historii nowoczesnej demokracji. Dziedziczone hierarchie straciły na wiążącym charakterze, rozszerzyły się możliwości społecznego i gospodarczego awansu, a legitymizacja autorytetu musiała coraz częściej opierać się na osiągnięciach.
Nie chcę przeceniać związku między tymi rozwojami. Historia zna wystarczająco wielu życzliwie nastawionych historyków, którzy z jednoczesności dwóch wydarzeń próbowali wywieść ich przyczynowe powiązanie. Warto jednak przyjrzeć się rozwojowi międzynarodowego winiarstwa w minionej połowie wieku także z perspektywy politycznej i konstytucyjno-prawnej.
Współczesne wino jest bowiem w znacznym stopniu produktem liberalnego porządku światowego. Nie oznacza to bynajmniej, że demokracja wynalazła wielkie wino. Historia europejskiego winiarstwa jakościowego zawdzięcza niezwykle wiele klasztorom, arystokracji i monarchicznym porządkom społecznym. Rozwój Burgundii, Bordeaux i Rheingau byłby trudny do wyobrażenia bez kościelnej i arystokratycznej własności ziemskiej. Europejskie dynastie panujące miały znaczny apetyt na dobre wina, a nawet wyjątkowo nieprzyjemni monarchowie mogli odznaczać się doskonałym gustem.
Tym, co zmieniło się w drugiej połowie XX wieku, była społeczna dostępność tej kultury. Przez stulecia wybitne wino było przywilejem. Należało do repertuaru reprezentacyjnego możnych, a później także do samorozumienia zamożnego mieszczaństwa. Liberalne społeczeństwa okresu powojennego stworzyły natomiast coraz szerszą klasę średnią, która dzięki własnej pracy mogła uzyskać dostęp do dóbr luksusowych dawniej zastrzeżonych dla klas panujących. Dobre wykształcenie, awans zawodowy, rosnące dochody, międzynarodowa mobilność i stopniowe skracanie czasu pracy otworzyły milionom ludzi możliwości, które wcześniej pozostawały niedostępne ich rodzicom i dziadkom.
Podróżowali do Francji i Włoch, poznawali regionalne kuchnie, przywozili do domu kilka butelek wina i zaczynali interesować się ich pochodzeniem. Z okazjonalnego zakupu rozwinęła się pasja. Z pasji zaś powstał rynek, który wcześniej w tej formie nie istniał.
Zmieniła się także społeczna pozycja winiarza. Winiarze, których pracę przez pokolenia postrzegano jako działalność rolniczą, awansowali do rangi przedsiębiorców, cenionych na całym świecie specjalistów, a niekiedy nawet artystów. Ich indywidualna interpretacja krajobrazu nagle zaczęła interesować ludzi na innych kontynentach. Winiarki i winiarze byli zapraszani na degustacje do Londynu, Nowego Jorku, Tokio, a później Hongkongu. O ich winach pisano w czasopismach, pytano o ich poglądy w wywiadach i uważnie śledzono ich decyzje biznesowe. Cóż za niezwykła kariera tej grupy zawodowej w ciągu zaledwie kilku dekad!
Szczyt tego rozwoju rozpoczął się po 1989 roku. Wraz z upadkiem europejskiego komunizmu, rozpadem Związku Radzieckiego i rosnącą integracją azjatyckich gospodarek z handlem światowym powstała obietnica bezpieczeństwa i dobrobytu o historycznej skali. Liberalny Zachód zwyciężył pod względem gospodarczego potencjału. Liczne byłe państwa socjalistyczne dążyły do politycznej i ekonomicznej integracji z Europą. Komunistycznie rządzone Chiny od końca lat siedemdziesiątych prowadziły gospodarkę coraz bardziej zorganizowaną według zasad rynkowych, a w 2001 roku przystąpiły do Światowej Organizacji Handlu.
Przekonanie, że systemy polityczne tych krajów również kiedyś się zliberalizują, okazało się, jak dziś wiemy, znacząco przedwczesne. Otwarcie gospodarcze i wolność polityczna to dwie bardzo różne sprawy. Wówczas panował jednak optymizm, który ogarnął nawet tych, którzy niewiele rozumieli z teorii politycznych i interesowali się przede wszystkim rozwojem swoich przedsiębiorstw. Ten optymizm uczczono szampanem i winem.
W restauracjach Londynu i Frankfurtu, w nowo otwieranych luksusowych hotelach Europy Wschodniej, w gabinetach zarządów Nowego Jorku, w prywatnych klubach Szanghaju i Hongkongu świętowano sukcesy globalizacji europejskimi i amerykańskimi winami z najwyższej półki. Bordeaux zyskało w części Azji rangę waluty kulturowej. Wielkie domy szampańskie rozwijały działalność, włoskie wina umacniały swoją pozycję na międzynarodowych kartach win, a nawet małe rodzinne winnice, przez dziesięciolecia niemal nieznane poza swoim regionem, zdobywały klientów za oceanem. Napój kultury stał się napojem kultowym.
Wino korzystało przy tym ze szczególnej cechy. Miało pochodzenie, historię i osobowość. W gospodarce, której produkty podlegały coraz większej standaryzacji, a przedsiębiorstwa sprzedawały na całym świecie te same towary pod tymi samymi markami, właśnie geograficzna i smakowa wyjątkowość produktu rolnego stała się znaczącą przewagą ekonomiczną.
Globalizacja umożliwiła światową sprzedaż tego, co lokalne. Winiarz z Piemontu nie musiał opuszczać ojczyzny, aby odnieść sukces gospodarczy w San Francisco czy Singapurze. Nie musiał nawet znacząco zwiększać wielkości produkcji. W sprzyjających okolicznościach wystarczyło ulepszyć wino i odpowiednio dostosować jego cenę.
Właśnie dziś nie należy lekceważyć tego osiągnięcia liberalnej gospodarki światowej. Umożliwiła ona licznym rodzinom rolniczym zachowanie własności ziemskiej, odnowienie zabytkowych budynków, inwestowanie w edukację dzieci i pozostanie w regionach, które w przeciwnym razie dotknęłyby emigracja i gospodarczy upadek.
Jako entuzjastę wina i prawnika interesują mnie w tym rozwoju oczywiście także uwarunkowania prawne. Winnica jest inwestycją długoterminową, której rentowność zależy od okoliczności prawnych i politycznych, na które właściciel może wpływać tylko w ograniczonym stopniu. Kto dziś sadzi winorośl, musi móc ufać, że on sam lub jego potomkowie za trzydzieści, czterdzieści czy pięćdziesiąt lat będą mogli korzystać z owoców tej pracy.
Bezpieczeństwo własności, wiarygodne regulacje dziedziczenia, swoboda zawierania umów, niezawisłe sądy i pewien stopień przewidywalności działań państwa mają dla tej grupy zawodowej ogromne znaczenie. Dochodzą do tego możliwości swobodnego przepływu towarów, międzynarodowej współpracy i nieskrępowanej wymiany wiedzy naukowej. Liberalna demokracja nie gwarantuje wybitnych win. Może jednak stworzyć doskonałe warunki dla ich powstawania i gospodarczego istnienia.
Dlatego zwraca uwagę, że obecnie przeważająca część światowej produkcji wina odbywa się w państwach o ustroju demokratycznym. Włochy, Francja, Hiszpania, Niemcy, Austria, Stany Zjednoczone, Australia, Nowa Zelandia, Argentyna, Chile i Republika Południowej Afryki stanowią istotną część międzynarodowej gospodarki winiarskiej. W 2025 roku na samą Unię Europejską przypadało około sześćdziesięciu procent światowej produkcji wina.
Z pewnością ten rozkład geograficzny ma także przyczyny klimatyczne, historyczne i religijne. Z politycznie niewolnych krajów pochodzą doskonałe wina, a Chiny w minionych dekadach podjęły znaczne wysiłki, aby zbudować własną gospodarkę win jakościowych. Również rozwój chilijskiego winiarstwa rozpoczął się częściowo jeszcze pod dyktaturą Pinocheta. Sukces gospodarczy pod rządami autorytarnymi w żadnym razie nie jest wykluczony. Twierdzenie, że tylko wolni ludzie mogą wytwarzać dobre wino, byłoby historycznie nie do utrzymania i enologicznie dość śmiałe – nie jest jednak całkowicie pozbawione podstaw.
Mimo to wydaje mi się, że niezwykła różnorodność współczesnego świata wina jest w szczególny sposób związana z modelem liberalnym. Funkcjonujący rynek wina opiera się na indywidualnych decyzjach, różnych gustach, konkurujących ze sobą przekonaniach i możliwości odstępowania od utartych poglądów. Potrzebuje krytycznej opinii publicznej, niezależnych autorów, eksperymentujących restauratorów i konsumentów, którzy pozwalają sobie na wyrobienie własnego zdania. Supertuscans powstały przecież także dlatego, że kilka osób nie chciało podporządkować się poglądom właściwych im autorytetów.
Dziś obserwujemy rozwój wydarzeń, który daje powody do pewnego niepokoju. Liberalna demokracja i międzynarodowa gospodarka winiarska znalazły się jednocześnie pod presją. Obie tracą status społecznej oczywistości, obie stają wobec erozji tych ekonomicznych i kulturowych warunków, które umożliwiły ich rozwój. Szwedzki instytut V-Dem w swoim raporcie o demokracji na 2026 rok zidentyfikował łącznie 44 państwa, w których zachodzą procesy autokratyzacji. Jedynie 18 państw zmierzało w kierunku dalszej demokratyzacji. Według obliczeń instytutu przeciętny poziom wolności demokratycznej, w odniesieniu do ludności świata, powrócił już do poziomu z końca lat siedemdziesiątych. A więc dokładnie z czasów, w których rozpoczął się rozwój nowoczesnej międzynarodowej kultury wina.
Tymczasem Międzynarodowa Organizacja ds. Winorośli i Wina informuje o szacowanym światowym spożyciu wina na poziomie 208 milionów hektolitrów w 2025 roku. Globalna powierzchnia winnic zmniejszyła się szósty rok z rzędu. Międzynarodowy handel winem również stracił zarówno na wielkości, jak i na wartości.
Byłoby niepoważne wyciągać z tych dwóch tendencji statystycznych bezpośredni wniosek o związku przyczynowym. Gospodarkę winiarską dotykają zmiany klimatyczne, przemiany demograficzne, zmienione zwyczaje konsumpcyjne, a w niektórych regionach także znaczne strukturalne nadwyżki mocy produkcyjnych. Część tych problemów istniała już w okresie wielkiego wzrostu gospodarczego. Jednak kryzys liberalnego porządku światowego je pogłębia.
Renesans protekcjonizmu, wznoszenie nowych barier celnych, polityczne wykorzystywanie relacji handlowych, trwałe obciążenie europejskich klas średnich rosnącymi kosztami utrzymania oraz niepewność geopolityczna uderzają w branżę, która przez dziesięciolecia polegała na międzynarodowym otwieraniu rynków. Jeszcze dwadzieścia lat temu winiarz w Toskanii, nad Mozelą czy w Burgundii mógł zakładać, że w przyszłości będą dla niego dostępne kolejne rynki zbytu. Dziś musi liczyć się z tym, że również już zdobyte rynki utraci wskutek decyzji politycznych.
Nawet rynek chiński stracił znaczną część swojej dawnej dynamiki. Chińska Republika Ludowa, niegdyś określana jako kraj wschodzący, od dawna jest przemysłową i technologiczną potęgą, której gospodarcza konfrontacja z Zachodem istotnie wpływa na warunki handlu światowego. Nadzieja, że wraz z rosnącym dobrobytem Chińczyków w równym stopniu upowszechnią się liberalizm polityczny i zachodnia kultura przyjemności, okazała się iluzją.
Biznes winiarski jest przy tym szczególnie wrażliwym wskaźnikiem społecznego optymizmu. Prawie nikt nie potrzebuje dobrego Bordeaux do zabezpieczenia swojego materialnego bytu. Kupuje się je, ponieważ chce się sobie na coś pozwolić, świętuje sukces, oczekuje gości albo cieszy się na miły wieczór. Nawet zakup wina, które zamierza się wypić dopiero za dwadzieścia lat, zawiera znaczny element zaufania do przyszłości.
Kto natomiast martwi się o swoją pracę, emeryturę lub stabilność polityczną własnego kraju, od czasu do czasu na nowo ustali swoje priorytety. Popyt na dobra przyjemności ma także wymiar psychologiczny, któremu – moim zdaniem – klasyczne analizy ekonomiczne poświęcają zbyt mało uwagi.
Ponadto w naszych zachodnich społeczeństwach obserwuje się zmianę rozumienia wolności, która jako konserwatywnemu liberałowi sprawia mi pewien dyskomfort. W niektórych obszarach słabnie gotowość, by pozostawić dorosłym ludziom odpowiedzialność za ich prywatne decyzje. Dotyczy to także spożywania napojów alkoholowych.
Medyczne ryzyko związane ze spożywaniem alkoholu jest bezsporne. Informowanie o nim należy do uzasadnionych zadań państwa i jego instytucji. Liberalne społeczeństwo może oczywiście pragnąć, aby jego obywatele żyli zdrowo. Musi im jednak przyznać, że zdrowie niekoniecznie stanowi dla jednostki jedyną lub najwyższą wartość jej istnienia. Zakres państwowej opieki i granice społecznego paternalizmu są zatem również kwestią naszego liberalnego samorozumienia.
Błędem byłoby przy tym interpretowanie każdej regulacji polityki zdrowotnej jako wyrazu autorytarnego nastawienia. Także państwa o ustroju wolnościowym potrzebują zasad. Decydujące jest to, czy zasady te są proporcjonalne, czy wytrzymują publiczną kontrolę i czy jednostce pozostaje wystarczająco dużo przestrzeni na samodzielne kształtowanie własnego życia.
Gospodarka winiarska powinna uczestniczyć w tej debacie. Powinna jednak robić to z nieco większymi ambicjami intelektualnymi, niż czyniła to dotąd. Jej troska nie może ograniczać się do zabezpieczenia obrotów. Dotyczy także kulturowego znaczenia samodzielnie kształtowanej przyjemności w wolnym społeczeństwie.
I wreszcie w dyskusjach o przyszłości wina chętnie zapomina się, że umożliwia ono szczególną formę społecznego spotkania. Przy stole spotykają się ludzie o różnych przekonaniach politycznych, interesach zawodowych i osobistych doświadczeniach. Przez kilka godzin dzielą wspólny przedmiot zainteresowania. Rozmawiają, sprzeciwiają się sobie, a niekiedy nawet zyskują zrozumienie dla poglądów swojego rozmówcy.
Z pewnością także przy nakrytych stołach podejmowano już decyzje o niejednej wojnie. Nie chcę romantyzować wina jako krzewiciela pokoju. Jednak gotowość do wspólnego cieszenia się, gościnność i cywilizowany sprzeciw należą do tych osiągnięć kultury, bez których liberalna demokracja z trudem mogłaby trwale przetrwać. Historycy politycznej sfery publicznej dostatecznie opisali znaczenie europejskich kawiarni, salonów i gospód dla rozwoju nowoczesnego mieszczaństwa. Demokracja potrzebuje bowiem miejsc poza państwem, w których ludzie mogą się ze sobą spotykać i kształtować swoje opinie. Europejska kultura stołu była i jest również takim miejscem.
Być może pewnego dnia uznamy dziesięciolecia między latami siedemdziesiątymi ubiegłego wieku a początkiem trzeciej dekady tego wieku za niezwykłą epokę historyczną. Za czas, w którym demokratyczna wolność, gospodarczy dobrobyt, międzynarodowe porozumienie i ogromne rozszerzenie indywidualnych możliwości czerpania przyjemności połączyły się w szczególną konstelację społeczną.
To, że epoka ta wydawała nam się oczywista, należało do jej największych zalet, a zarazem było jednym z jej największych zagrożeń. Uważaliśmy osiągnięty stan za trwały. Wierzyliśmy, że gospodarcze powiązanie ludzkości będzie stopniowo łagodzić konflikty polityczne, światowy dobrobyt będzie nadal rosnąć, a wolność jednostki w dłuższej perspektywie zwycięży. Wznieśliśmy toast za tę przyszłość. Teraz musimy zadać sobie pytanie, czy zrobiliśmy wystarczająco dużo dla jej przetrwania.
Międzynarodowa gospodarka winiarska jest żywotnie zainteresowana przywróceniem wiarygodnego, otwartego i pokojowego porządku światowego. Jest także zainteresowana dobrobytem gospodarczym szerokich warstw ludności oraz wolnością jednostki do kształtowania życia zgodnie z własnymi wyobrażeniami. Powinna zatem zrozumieć, że o jej przyszłości rozstrzyga się także poza winnicami.
Nie uważam, że wraz z upadkiem liberalnej demokracji zniknęłoby także wielkie wino. Zamożni ludzie będą istnieć w każdym porządku politycznym, a rządzący państwami autorytarnymi z doświadczenia niewiele mają skłonności do odmawiania sobie tych przyjemności, których pozbawiają innych. Tym, co moglibyśmy utracić, byłoby coś historycznie znacznie cenniejszego: wypracowany przez dziesięciolecia udział szerokich warstw społecznych w jednej z najstarszych kultur przyjemności ludzkości.
Wielkie wino ponownie stałoby się przywilejem nielicznych. Tym samym po półwieczu niezwykłej wolności zatoczyłoby się historyczne koło. I znaleźlibyśmy się jedynie tam, gdzie byliśmy już przed wiekami.